ΜΗΝ ΔΙΑΒΑΖΕΙΣ ΤΟΥΣ «TIMES». ΔΙΑΒΑΣΕ ΤΙΣ… ΑΙΩΝΙΟΤΗΤΕΣ.

 

Αντίγραφο της καλύβας του Θορώ στις όχθες της λίμνης Walden

Στο δοκίμιο Ζωή χωρίς αρχές (Life Without Principle), ο Χένρυ Ντέιβιντ Θορώ διατυπώνει μια από τις πιο κοφτές και επιθετικές του προτροπές: Read not the Times. Read the Eternities. Δεν απευθύνεται μόνο στον αναγνώστη μιας συγκεκριμένης εφημερίδας. Απευθύνεται σε έναν νέο τύπο ανθρώπου που αρχίζει να διαμορφώνεται τον 19ο αιώνα: στον άνθρωπο της επικαιρότητας, σε εκείνον που οργανώνει τη σκέψη και τον χρόνο του γύρω από το τι συνέβη «σήμερα».

Η εφημερίδα, τότε, εγκαινιάζει κάτι περισσότερο από έναν τρόπο ενημέρωσης. Εγκαινιάζει ένα εργαστήριο επικαιρότητας: έναν μηχανισμό που παράγει γεγονότα με ρυθμό τέτοιο ώστε κανένα να μην προλαβαίνει να γίνει εμπειρία ή γνώση. Το χθεσινό ακυρώνεται από το σημερινό, το σημερινό από το αυριανό. Ο κόσμος δεν κατανοείται· καταναλώνεται.

Ο Θορώ αντιλαμβάνεται νωρίς ότι το πρόβλημα δεν είναι το ψεύδος, αλλά η διάχυση της προσοχής. Η συνεχής έκθεση σε γεγονότα —αληθινά, σημαντικά, ακόμη και δραματικά— φθείρει τον νου όχι επειδή τον εξαπατά, αλλά επειδή δεν του επιτρέπει να σταθεί. Η σκέψη γίνεται αντίδραση. Η κρίση αντικαθίσταται από εγρήγορση χωρίς βάθος.

Αυτό που αρχίζει με την εφημερίδα, συνεχίζεται με την τηλεόραση. Εκεί, ο χρόνος συμπιέζεται ακόμη περισσότερο: η εικόνα προηγείται της σκέψης, το συναίσθημα της κατανόησης. Ο θεατής δεν καλείται να συλλογιστεί, αλλά να παρακολουθεί. Το γεγονός δεν ζητά νόημα· ζητά προσοχή.

Το διαδίκτυο και κυρίως τα κοινωνικά δίκτυα, τέλος, ολοκληρώνουν τον κύκλο. Η επικαιρότητα δεν έρχεται πια σε εμάς· την αναζητούμε αδιάκοπα. Η πληροφορία δεν είναι πια εξωτερικό ερέθισμα, αλλά περιβάλλον. Η προσοχή γίνεται διαρκώς διαθέσιμη, διασπασμένη, εμπορεύσιμη. Ο νους παύει να έχει εσωτερικό ρυθμό.

Σε αυτό το πλαίσιο, η δεύτερη φράση του Θορώ —Read the Eternities— δεν είναι φυγή από τον κόσμο. Είναι πρόταση επανατοποθέτησης μέσα σε αυτόν. Οι «Αιωνιότητες» δεν είναι μεταφυσική αφηρημένη έννοια. Είναι ό,τι αντέχει στον χρόνο: η επανάληψη των εποχών, η ηθική πράξη που δεν εξαντλείται στο αποτέλεσμα, η παρατήρηση της φύσης, η μνήμη, η σιωπή, η σκέψη που ωριμάζει αργά.

Εκεί η γνώση δεν συσσωρεύεται· αποκαλύπτεται. Δεν έρχεται με λεπτομέρειες, αλλά —όπως γράφει ο ίδιος— με λάμψεις φωτός. Όχι επειδή είναι λιγότερη, αλλά επειδή είναι πιο συγκεντρωμένη. Δεν καταναλώνει τον νου· τον διαμορφώνει.

Η αντίθεση, λοιπόν, δεν είναι ανάμεσα στην ενημέρωση και στην άγνοια. Είναι ανάμεσα σε δύο τρόπους ύπαρξης στον χρόνο. Ο ένας ζει μέσα στη συνεχή ροή γεγονότων, χωρίς παρόν που να μπορεί να κατοικηθεί. Ο άλλος επιλέγει μορφές διάρκειας, όπου η σκέψη έχει χρόνο να χαράξει —όχι αυλάκια φθοράς, αλλά βάθος.

Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, η προτροπή του Θορώ ακούγεται όχι ηθικολογική, αλλά προφητική. Σε έναν κόσμο που απαιτεί αδιάκοπα την προσοχή μας, η πιο ριζοσπαστική πράξη δεν είναι να μιλήσουμε, αλλά να διαλέξουμε τι δεν θα διαβάσουμε. Να ασκήσουμε κηδεμονία στον νου μας. Να του επιτρέψουμε, έστω στιγμιαία, να στραφεί προς τις Αιωνιότητες.

* Το δοκίμιο Life Without Principle δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο The Atlantic Monthly, Οκτώβριος 1863.
** Με τον όρο Times ο Θορώ αναφέρεται κατά πάσα πιθανότητα στη βρετανική εφημερίδα The Times του Λονδίνου, η οποία τον 19ο αιώνα λειτουργούσε ως διεθνές φίλτρο ειδήσεων και πρότυπο ημερήσιας επικαιρότητας για τον αγγλόφωνο κόσμο.

ΑΘΗΝΑ, 05012026