ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΨΑΡΙ ΚΑΙ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑΣ

 

«Big Fish Eat Little Fish» Σχέδιο του Pieter Bruegel the Elder (1556)
και χαρακτική του Pieter van der Heyden (1557). Μουσείο Αλμπερτίνα, Βιέννη.

Σκέψεις πάνω σε ένα έργο του Bruegel και την κανονικότητα της ισχύος

 Βλέποντας το έργο του Pieter Bruegel του πρεσβύτερου Το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό, (1556) έρχεται σχεδόν αυθόρμητα στον νου η παραδοχή «έτσι ήταν, είναι και έτσι θα συνεχίσει να πορεύεται ο κόσμος». Από την εποχή του Bruegel μέχρι σήμερα —και ασφαλώς πολύ πριν από αυτήν— η ίδια λογική φαίνεται να επαναλαμβάνεται: η ισχύς καταβροχθίζει την αδυναμία, συχνά με φυσικότητα που μοιάζει αυτονόητη. Ο Bruegel δεν καταγράφει απλώς μια αλληγορία· αποκαλύπτει έναν μηχανισμό. Γι’ αυτό και το έργο λειτουργεί ως εργαλείο ερμηνείας του παρόντος: μας βοηθά να διαβάσουμε τις κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές σχέσεις γύρω μας, όπου η ανισότητα παρουσιάζεται ως νόμος της φύσης και η βία ως κανονικότητα.

Στον περίφημο πίνακά του Το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό, ο Pieter Bruegel δεν αφηγείται απλώς μια αδικία· αποτυπώνει έναν τρόπο κατανόησης του κόσμου. Η βία παρουσιάζεται ως φυσικός νόμος, όχι ως ηθική εκτροπή. Το μεγάλο καταβροχθίζει το μικρό με την ίδια αυτονόητη αναγκαιότητα που κινείται το νερό ή πετούν τα πουλιά. Δεν υπάρχει φρίκη, ούτε έκπληξη — μόνο καθημερινότητα.

Οι άνθρωποι μέσα στη σκηνή δεν αντιστέκονται σ’ αυτή τη λογική· τη διαχειρίζονται. Τεμαχίζουν το τεράστιο ψάρι, κουβαλούν τα μικρότερα, συνεχίζουν τον κύκλο. Η αλληγορία έτσι παύει να αφορά μόνο τις κοινωνικές ιεραρχίες και αγγίζει τον ίδιο τον άνθρωπο: την προθυμία του να αποδέχεται την ανισότητα όταν αυτή βαφτίζεται «φυσική τάξη». Φύση και κοινωνία συγχωνεύονται, και η βία μετατρέπεται σε κανονικότητα.

Ακριβώς εδώ το έργο γίνεται πολιτικά εκρηκτικό. Όταν η κυριαρχία παρουσιάζεται ως νόμος της φύσης, απαλλάσσεται από την ευθύνη. Οι ισχυροί δεν εμφανίζονται ως θύτες αλλά ως φορείς μιας αναγκαιότητας. Η εκμετάλλευση μοιάζει αναπόφευκτη, η συντριβή των αδύναμων τεχνικό ζήτημα. Και όπως στο χαρακτικό, έτσι και στον σύγχρονο κόσμο, η ευθύνη διαχέεται: κανείς δεν φταίει προσωπικά, όλοι όμως συμμετέχουν.

Pieter Bruegel ο Πρεσβύτερος (1525–1569)

Κι όμως, το έργο αφήνει μια λεπτή ρωγμή. Το «φυσικό» εδώ είναι ανθρώπινη κατασκευή. Το ψάρι είναι αλληγορία, όχι νόμος του σύμπαντος. Αν ο κόσμος μοιάζει έτσι, είναι επειδή έτσι τον οργανώσαμε — και έτσι τον αποδεχθήκαμε. Η πιο ανήσυχη ερώτηση που αφήνει ο Bruegel δεν είναι γιατί το μεγάλο τρώει το μικρό, αλλά γιατί οι άνθρωποι γύρω του έμαθαν να το θεωρούν φυσιολογικό. Εκεί ακριβώς αρχίζει —και δεν τελειώνει— η ευθύνη.

* Ο Pieter Bruegel ο Πρεσβύτερος (1525–1569) ήταν ένας από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες της ολλανδικής και φλαμανδικής αναγεννησιακής ζωγραφικής, ζωγράφος και χαράκτης, γνωστός για τα τοπία και τις αγροτικές σκηνές του. Επηρέασε καθοριστικά την ολλανδική ζωγραφική της Χρυσής Εποχής και αργότερα τη ζωγραφική γενικότερα με τις καινοτόμες επιλογές θεμάτων του, ως ένας από την πρώτη γενιά καλλιτεχνών που μεγάλωσε όταν τα θρησκευτικά θέματα είχαν πάψει να αποτελούν το φυσικό θέμα της ζωγραφικής.

Πηγή: Wikipedia και διάφορες ιστοσελίδες τέχνης.

ΑΘΗΝΑ, 10012025