ΟΤΑΝ ΦΕΥΓΟΥΝ ΟΙ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟΙ ΚΑΙ ΕΡΧΕΤΑΙ Η ΣΕΙΡΑ ΜΑΣ

 

1958, πανηγύρι στο Παλαιοχώρι. Η θεία Ελένη δεξιά κρατά στην αγκαλιά της ένα μωρό και πίσω της, με υψωμένο το ποτήρι, ο άντρας της Νίκος. Δίπλα της ο πατέρας μου Γιώργος και η μάνα μου Αγγελική (Κούλα) νιόπαντροι, καθώς και η άλλη αδερφή της, η Μαρία, ενώ στο κεφάλι της μοιάζει να ακουμπά το χέρι του ο αδερφός τους Κώστας. Θα ήθελα να ήξερα ποιοι είναι και οι υπόλοιποι, αλλά δεν υπάρχει κανένας να μου τους ονοματίσει.

Με τον αποχαιρετισμό χθες στο κοιμητήριο κάτω από το παλιό μοναστήρι του Προφήτη Ηλία στο Παλαιοχώρι Τυμφρηστού* της θείας μου Ελένης (Αλεξίου) Παπαπαναγιώτου, κλείνει ο κύκλος των ανιόντων της οικογένειας και πλέον έρχεται σιγά-σιγά η σειρά μας…

Η θεία Ελένη (1928–2026) ήταν η μεγαλύτερη αδερφή της μάνας μου και η μόνη που έμεινε στο πατρικό χωριό, το Παλαιοχώρι. Εκεί γεννήθηκε, εκεί μεγάλωσε, εκεί έζησε μαζί με τον άντρα της, τον Νίκο, ο οποίος έφυγε το 2011, και δίπλα του τη βάλαμε να αναπαυτεί. Ως μεγαλύτερη κόρη του Ηλία και της Αριστούλας Αλεξίου, φρόντισε υποδειγματικά τα αδέρφια της, τον Κώστα, την Αγγελική και τη Μαρία, όταν πέθανε, μέσα στην Κατοχή, η μάνα τους — πράγμα που θεμελίωσε μια ιδιαίτερη αγάπη και σεβασμό στο πρόσωπό της απ’ όλους. Δεν ήταν όμως τυχερή· δεν απόκτησε δικά της παιδιά και αυτό ήταν ένα ζήτημα που την μελαγχολούσε.

Η ζωή της θείας Ελένης κύλησε όπως των περισσότερων γυναικών της γενιάς της στο χωριό και το επίκεντρό της ήταν η προκοπή, η αξιοπρέπεια και η συμμετροχή μέσα στην κοινότητα. Δούλεψε στα χωράφια και στα ζωντανά της, αλλά έβαλε και πλάτη στον νερόμυλο με τον μπάρμπα Νίκο και άλεθαν τα γεννήματα της περιοχής. Από το γάλα των αγελάδων που συντηρούσε έφτιαχνε, θυμάμαι, το πιο αφράτο βούτυρο και φυσικά το πιο νόστιμο ψωμί στη γάστρα.

Η θεία Ελένη με τον άντρα της Νίκο, Φεβρουάριος 2007, στο Παλαιοχώρι.

Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια ζούσε μόνη στο Παλαιοχώρι. Τα κατάφερνε όπως μπορούσε να εξυπηρετείται και δεν ήθελε να ακούσει κουβέντα για το Γηροκομείο της Σπερχειάδας. Την πρόσεχαν οι γείτονες, καθώς και οι γυναίκες από τη «Βοήθεια στο Σπίτι» του Δήμου Μακρακώμης, κι έτσι έπαιρνε θάρρος. Φέτος μάλιστα είχε παραγγείλει περισσότερα ξύλα για να βγάλει τον χειμώνα, αλλά δεν πρόλαβε να τα κάψει. Αρρώστησε, μεταφέρθηκε στο Νοσοκομείο Λαμίας, από εκεί στο Γηροκομείο και πάλι στο Νοσοκομείο, όπου και έσβησε προχθές.

Στον τελευταίο αποχαιρετισμό της σήμερα γέμισε κόσμο το άδειο χωριό. Στο Παλαιοχώρι των επτά μόνιμων κατοίκων βρεθήκαμε πάνω από εξήντα άτομα και τη συνοδεύσαμε στην τελευταία κατοικία της. Υπήρξαν βέβαια και κάποιες απουσίες· γι’ αυτό μήνυσαν πως θα της έχουν ωραίο τάφο ως το μνημόσυνο, αλλά είμαι βέβαιος πως δεν θα της άρεσε. Αλλιώς πίστευε πως ήταν οι σχέσεις των συγγενών, και η σιωπή της δυστυχώς την επιβεβαίωνε.

* Είδα την πινακίδα στο μοναστήρι του Προφήτη Ηλία να τον αναφέρει μνημείο της Σπερχειάδας και υπενθυμίζω ότι δεν είναι έτσι, γιατί το Παλαιοχώρι και ο τόπος του ανήκουν ιστορικά στον παλιό Δήμο Τυμφρηστίων

ΑΘΗΝΑ, 08022026

ΓΙΟΡΤΑΣΑΜΕ ΤΑ ΓΕΝΕΘΛΙΑ ΤΗΣ ΑΡΤΕΜΗΣ ΣΤΗ «ΓΑΛΉΝΗ»

 

Ένας χρόνος παραπάνω στη ζωή της Άρτεμης. Το γιορτάσαμε στα ωραία Σεπόλια μας, στην πιτσαρία «Γαλήνη» όπου σβήσαμε τα κεράκια της τούρτας που πήραμε από το ζαχαροπλαστείο «Κάντια» που γλυκαίνει τη γειτονιά μας. Μαζί μας ο Πάνος, ο Μιχάλης, ο Παναγιώτης, η Ιωάννα, ο Λαέρτης, η Μαρία, η Ελένη, ο Ανδρέας, ο Νίκος και η Δώρα. Να είμαστε καλά να το γιορτάσουμε και του χρόνου, μεγαλύτεροι και σοφότεροι…  

ΑΘΗΝΑ, 05022026 

ΕΝΑΣ ΚΟΤΣΥΦΑΣ ΜΑΣ ΚΑΛΗΜΕΡΙΖΕΙ ΚΑΙ ΕΥΧΕΤΑΙ ΚΑΛΟ ΜΗΝΑ

 

Ξημερώσαμε στο χωριό μου – 800 μέτρα ψηλά στις ανατολικές πλαγιές του Τυμφρηστού – που ήδη είχε απελευθερωθεί από το χιόνι των τελευταίων ημερών και ορισμένα κομμάτια της γης του, κυρίως αυτά που καλλιεργούνται ή δέχονται κάποια άλλη φροντίδα, έχουν ήδη ξεπαγώσει.

Ανάμεσά τους και το μικρό τσιμεντένιο παρτεράκι της αυλής του πατρικού σπιτιού. Εκεί όπου η μάνα μου ανέκαθεν διατηρεί ωραίες τριανταφυλλιές, ορτανσίες και άλλα πολυετή καλλωπιστικά και φυτεύει κάθε άνοιξη πολλά ακόμη λουλούδια.

Ως εκ τούτου έχει καλό χώμα, το οποίο φιλοξενεί κάτω από την επιφάνειά του άφθονη τροφή για τα πουλιά — κάτι που, ως φαίνεται, γνώριζε πολύ καλά ο κυρ κότσυφας της φωτογραφίας με την κατακίτρινη μύτη, ο οποίος ήρθε μόλις ζέστανε κάπως η μέρα καμαρωτός – καμαρωτός και, αφού έριξε μια προσεκτική ματιά γύρω του να δει αν βρίσκεται κάπου εκεί κοντά καμιά γάτα, άρχισε να σκαλίζει το χώμα και να τσιμπά με την κεχριμπαρένια του μύτη σκουλήκια.

Ακούνητος τον έβλεπα πάνω από πέντε λεπτά να σκαλίζει και να ρίχνει που και που κάποια ματιά για τον γάτο — η παρουσία μου ούτε καν που τον απασχολούσε και συμπέρανα πως τούτο οφείλεται στη συνήθεια που απέκτησε με τη μάνα μου, η οποία τον βλέπει κάθε μέρα να κατεβαίνει στο παρτέρι και να ψάχνει ακόμη και μέσα στις γλάστρες και προσπαθούν να μην τον ενοχλούν καθόλου. Αντιθέτως δε, φροντίζει να διώχνει τον αδίστακτο γάτο από την αυλή, ενώ όταν έχει παγωνιά και ο κότσυφας δεν μπορεί να σκαλίσει, η μάνα μου ρίχνει στο παρτέρι ψίχουλα και σπόρους και έρχεται και χορταίνει όχι μόνος αυτός αλλά και άλλα πουλιά — κάτι μελισουργοί, κάτι κομπογιάνοι που δεν μπορούν να βρουν τροφή στους κήπους.

Ως ανταπόδοση της προσοχής που του κάνουν, ο κυρ κότσυφας, αφού χορτάσει, πετάει και στέκεται σε διάφορα σημεία της αυλής και, αφού περάσει με ένα άφοβο φτερούγισμα μπροστά από την πόρτα, κάθεται κατόπιν για λίγο ψηλά στην κρεβατίνα και με μια βραχνή φωνούλα λέει την καλημέρα του.

Ας μη με γνώριζε· το ίδιο έκανε και σε μας προχθές το πρωί και μας είπε κι εμάς μια μελωδική καλημέρα! (01022011).

ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΑΜΕ ΣΗΜΕΡΑ ΤΟΝ ΣΥΓΧΩΡΙΑΝΟ ΜΑΣ ΓΙΩΡΓΟ ΠΟΝΤΙΚΟ

 

Αποχαιρετάμε σήμερα, στις 11, στον Άγιο Παντελεήμονα Αχαρνών, τον συμμαθητή και συγχωριανό μας Γιώργο Ποντικό, που το καντηλάκι του έσβησε προχθές σε ένα νοσοκομείο της Αθήνας. Το κατευόδιο αυτό είναι ιδιαίτερα συγκινητικό, γιατί τον Γιώργο, εκτός από την οικογένειά του, τους συγγενείς και τους συγχωριανούς, θα τον αποχαιρετήσουν και οι μαθητές του στο ιστορικό 53ο Δημοτικό Σχολείο, στην οδό Αλκαμένους, όπου δίδαξε για πολλά χρόνια.

Με τον Γιώργο μεγαλώσαμε μαζί, στην Κάτω Γειτονιά της Μεγάλης Κάψης, που τη δεκαετία του ’60 μετρούσε καμιά εικοσαριά παιδιά και στο σχολείο πηγαίναμε 40.
Το σπίτι του, κοντά στη Σβαρνή, ήταν πάντα ανοιχτό· και το μεγάλο μπαλκόνι του ένας χώρος παιχνιδιού, αλλά και άλλων πνευματικών αναζητήσεων εκείνης της εποχής. Δεν θυμάμαι με ποιον τρόπο προμηθευόμασταν περιοδικά — Σερίφηδες, Εικονογραφημένα, Παραμύθια — αλλά και βιβλία· εκεί γίνονταν οι ανταλλαγές και οι δανεισμοί και αφηγήσεις ο ένας στον άλλον για ότι διαβάσαμε.

Στο ίδιο σπίτι μάθαμε και κάτι ακόμη: την Αμερική. Μέσα από γράμματα και δέματα. Εκεί είχε πάει ο πατέρας του Γιώργου, ο Βασίλης Ποντικός, και η απουσία του βάραινε ολόκληρη την οικογένεια. Δεν ήταν ο μόνος· πολλοί χωριανοί εκείνα τα χρόνια βρίσκονταν σε αυτή τη μακρινή χώρα, καθώς κάποιοι παλιότεροι είχαν ανοίξει τον δρόμο ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα. Την απουσία του Βασίλη Ποντικού, που σημάδεψε τον Γιώργο, τη νιώθαμε κι εμείς — και τη μοιραζόμασταν μαζί του.

Ο Γιώργος ήταν καλός μαθητής. Έτσι συνέχισε και στο Γυμνάσιο του Αγίου Γεωργίου. Φιλομαθής, διακριτικός, έμπιστος φίλος. Πέρασε στην Παιδαγωγική Ακαδημία και υπηρέτησε σε διάφορα σχολεία, όμως εκεί όπου αναδείχθηκε πραγματικά ως δάσκαλος ήταν το 53ο, στην οδό Αλκαμένους.

Παράλληλα ασχολήθηκε έντονα με τα πράγματα του χωριού. Υπήρξε για πολλά χρόνια πρόεδρος του Συλλόγου μας και στη θητεία του έγιναν πολλά και ουσιαστικά έργα — έργα που διατήρησαν τη συνοχή μεταξύ των συγχωριανών.
Αυτό που πρέσβευε ο Γιώργος ήταν η λογική, ο διάλογος και η καλλιέργεια της συνεργασίας, προς όφελος κυρίως του χωριού.

Ο Γιώργος θα μας λείψει. Όμως θα μας οδηγεί ο τρόπος με τον οποίο αγάπησε τον τόπο μας.

Ευχόμαστε στη γυναίκα του, την Έφη, και στις κόρες του, τη Φαίη και τη Μαίη, να αντέξουν την απουσία του και να είναι καλά, να τον μνημονεύουν.

ΑΘΗΝΑ, 20012025 

ΤΟ ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΚΟ ΤΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΞΕΚΙΝΑΕΙ ΑΠΟ ΕΝΑ ΓΑΜΟ!

 

«Γκελίνα» ένα πανάρχαιο έθιμο στο Πομάκικο χωριό Ρίμπνοβο στην Ροδόπη της Βουλγαρίας

 Υπάρχουν εικόνες που δεν λειτουργούν ως καταγραφή, αλλά ως μνήμη. Που δεν μιλούν μόνο για έναν τόπο, αλλά για τον τρόπο με τον οποίο οι κοινότητες σηματοδοτούν τα μεγάλα περάσματα της ζωής.

Έτσι ένιωσα βλέποντας αυτή την ανάρτηση του φίλου Ζήση Φυλλαρίδη που ζει και εργάζεται ως μεταφραστής αλλά και μελετά τον τόπο, στον Έβρο. Τα χρώματα, το τελετουργικό βάψιμο της νύφης, η σιωπή και η συλλογική φροντίδα μ’ έφεραν πίσω στη χρονιά της θητείας μου, το 1979, στο Μέγα Δέρειο. Άλλοι καιροί τότε και τέτοιες στιγμές δύσκολα φαίνονταν, πόσο μάλλον μοιράζονταν.

Σήμερα, μέσα από τη ματιά του Ζήση, αυτός ο αρχέγονος γάμος επιστρέφει στο φως όχι ως φολκλόρ, αλλά ως ζωντανό τελετουργικό μετάβασης.

 Αφήνω λοιπόν τον ίδιο να μας οδηγήσει στη «Γκελίνα» του Ρίμπνοβο.

 «Παρά το χιόνι, για άλλη μια χρονιά στον παραδοσιακό Πομάκικο γάμο στο χωριό Ρίμπνοβο (Рибново) στην δυτική οροσειρά της Ροδόπης στην Βουλγαρία, το οποίο ανήκει στον Δήμο Γκότσε Ντέλτσεφ (Гоце Делчев) της περιοχής Μπλαγκόεβγκραντ.

Είχα την άδεια από την οικογένεια της νύφης να φωτογραφίσω το τελετουργικό του βαψίματος, το οποίο έχει σχεδόν χαθεί και διατηρείται από ολόκληρο τον ορεινό όγκο της οροσειράς της Ροδόπης μόνο στο χωριό Ρίμπνοβο.

Οι Πομάκοι που διαμένουν στην περιοχή αυτή είναι Μουσουλμάνοι στο θρήσκευμα, ωστόσο διατηρούν ακόμη και σήμερα την παμπάλαια αυτή παράδοση ενός ιδιότυπου γάμου, η προέλευση του οποίου χάνεται στα βάθη των αιώνων.

Ο γάμος ξεκινά το Σάββατο το πρωί και κορυφώνεται το βράδυ της Κυριακής. Τότε η νύφη βάφεται από άλλες γυναίκες, οι οποίες στολίζουν και το πρόσωπό της. Μόλις ολοκληρωθεί το βάψιμο, συνοδεύεται από τους γονείς της και τον γαμπρό στο νέο τους σπίτι. Στον δρόμο κοιτάζει μόνο μέσα στον καθρέφτη, και όταν φτάσει, εκεί ξεβάφουν το πρόσωπό της και πετούν το νερό. Έτσι, συμβολικά, ξεκινά η νέα της ζωή.

Το τελετουργικό αυτό βάψιμο της νύφης έχει αναδειχθεί για πρώτη φορά σε παγκόσμιο επίπεδο από το National Geographic. Η νύφη ονομάζεται «Γκελίνα» με βάση αυτό το έθιμο και έχει το δικαίωμα να γίνει «Γκελίνα» μία φορά στη ζωή της. (Ιανουάριος 2026)

 

Σ’ αυτές τις εικόνες δεν βλέπουμε απλώς μια νύφη, αλλά μια μεταμόρφωση. Το βάψιμο δεν κρύβει το πρόσωπο· το αποδεσμεύει από την προηγούμενη ζωή. Οι γυναίκες δεν στολίζουν, μυούν. Ο δρόμος, ο καθρέφτης, το νερό που πετιέται στο τέλος συγκροτούν μια πράξη συμβολικού αποχωρισμού και αρχής.

Η «Γκελίνα» είναι ένα δικαίωμα που δίνεται μία μόνο φορά. Και ίσως γι’ αυτό συγκινεί τόσο: γιατί μας θυμίζει ότι κάποτε οι μεγάλες αλλαγές της ζωής είχαν χρόνο, κοινότητα και νόημα.

ΑΘΗΝΑ, 14012026 

Η ΑΓΡΙΟΓΑΤΑ ΚΑΙ ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΠΟΥ ΤΗ ΣΚΟΤΩΝΟΥΝ

Το κείμενο που ακολουθεί γράφτηκε αφού διάβασα μια μικρή ιστορία στο διαδίκτυο. Ένα πρωινό στο Όρεγκον, ο John Cox πήγε να σηκώσει τον μουσαμά από τις μπάλες με το σανό για το τάισμα των ζώων του και μια αγριόγατα που ήταν από κάτω πετάχτηκε και χάθηκε πίσω από τα δέντρα. Για καιρό, λέει, αυτή ζούσε κάτω από τη βεράντα του, καθόταν κοντά στο σπίτι, κινούνταν ήσυχα μέσα στο κτήμα του.

Από τις κάμερες του στάβλου την είχε δει να κάθεται κοντά στα άλογα και από την σκηνή καταλάβαινε ότι είχαν μεταξύ τους μια σιωπηλή, χωρίς ένταση συνομιλία. Τα ζώα μοιράζονταν άφοβα τον χώρο, κοιμούνταν κοντά, αντάλλασσαν παρουσία.

Αυτή η μικρή αφήγηση του Cox καταλαβαίνουμε ότι δεν χωρά εύκολα στον κυρίαρχο λόγο για την άγρια ζωή στο Όρεγκον αλλά και οπουδήποτε στον κόσμο αυτός αναπτύσσεται. Η αγριόγατα συνήθως παρουσιάζεται παντού ως απειλή, ως ζώο που πρέπει να ελεγχθεί προληπτικά. Το κυνήγι και η παγίδευσή της δικαιολογούνται μέσα από ιστορίες φόβου και όχι μέσα από πραγματικές παρατηρήσεις συνύπαρξης.

Κι όμως, τέτοιες στιγμές ανοίγουν ρωγμές. Δείχνουν ότι η άγρια ζωή δεν κινείται αποκλειστικά με όρους σύγκρουσης. Ότι υπάρχει μια λεπτή γνώση του χώρου και του άλλου, μια ικανότητα αποφυγής, μια σιωπηλή «διπλωματία» μεταξύ των ειδών.

Ο πραγματικός κίνδυνος για τις αγριόγατες και για κάθε άγριο πλάσμα που κινείται ελεύθερα στη φύση δεν είναι η εγγύτητα με τον άνθρωπο όπως συνήθως διαμορφώνεται, αλλά οι ιστορίες που λέγονται γι’ αυτά χωρίς να συμμετέχουν σε τίποτα. Ιστορίες που βασίζονται αποκλειστικά στον φόβο, παλιό ή καινούργιο και μετατρέπουν κάθε παρουσία τους σε αιτία κινδύνου. Καθώς επίσης και από ιστορίες που λέγονται και προβάλλονται από ανθρώπους που η σχέση τους με το φυσικό περιβάλλον περιορίζεται στην επίσκεψη αναψυχής και απόκτησης εμπειριών που υποβάλλονται από αστικά πρότυπα και καταναλωτικές συνήθειες.

Ίσως η προστασία αυτών των πλασμάτων να ξεκινά από κάτι απλό: να μάθουμε να ακούμε περισσότερο αυτές τις μικρές, αληθινές ιστορίες συνύπαρξης από ανθρώπους που ζουν σταθερά και εργάζονται κοντά σε αυτά τα ζώα. Μέσα από αυτές τις αφηγήσεις μπορούμε να μάθουμε πως θα πάψουμε να εξιδανικεύσουμε την άγρια ζωή και κυρίως, να θυμόμαστε ότι αυτή δεν είναι φτιαγμένη για να τη φοβόμαστε…

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Η φωτογραφία δεν προκύπτει από την αφήγηση του John Cox και ανασύρθηκε από το αρχείο να στολίσει το κείμενο...

ΑΘΗΝΑ, 13012025

ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΨΑΡΙ ΚΑΙ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑΣ

 

«Big Fish Eat Little Fish» Σχέδιο του Pieter Bruegel the Elder (1556)
και χαρακτική του Pieter van der Heyden (1557). Μουσείο Αλμπερτίνα, Βιέννη.

Σκέψεις πάνω σε ένα έργο του Bruegel και την κανονικότητα της ισχύος

 Βλέποντας το έργο του Pieter Bruegel του πρεσβύτερου Το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό, (1556) έρχεται σχεδόν αυθόρμητα στον νου η παραδοχή «έτσι ήταν, είναι και έτσι θα συνεχίσει να πορεύεται ο κόσμος». Από την εποχή του Bruegel μέχρι σήμερα —και ασφαλώς πολύ πριν από αυτήν— η ίδια λογική φαίνεται να επαναλαμβάνεται: η ισχύς καταβροχθίζει την αδυναμία, συχνά με φυσικότητα που μοιάζει αυτονόητη. Ο Bruegel δεν καταγράφει απλώς μια αλληγορία· αποκαλύπτει έναν μηχανισμό. Γι’ αυτό και το έργο λειτουργεί ως εργαλείο ερμηνείας του παρόντος: μας βοηθά να διαβάσουμε τις κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές σχέσεις γύρω μας, όπου η ανισότητα παρουσιάζεται ως νόμος της φύσης και η βία ως κανονικότητα.

Στον περίφημο πίνακά του Το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό, ο Pieter Bruegel δεν αφηγείται απλώς μια αδικία· αποτυπώνει έναν τρόπο κατανόησης του κόσμου. Η βία παρουσιάζεται ως φυσικός νόμος, όχι ως ηθική εκτροπή. Το μεγάλο καταβροχθίζει το μικρό με την ίδια αυτονόητη αναγκαιότητα που κινείται το νερό ή πετούν τα πουλιά. Δεν υπάρχει φρίκη, ούτε έκπληξη — μόνο καθημερινότητα.

Οι άνθρωποι μέσα στη σκηνή δεν αντιστέκονται σ’ αυτή τη λογική· τη διαχειρίζονται. Τεμαχίζουν το τεράστιο ψάρι, κουβαλούν τα μικρότερα, συνεχίζουν τον κύκλο. Η αλληγορία έτσι παύει να αφορά μόνο τις κοινωνικές ιεραρχίες και αγγίζει τον ίδιο τον άνθρωπο: την προθυμία του να αποδέχεται την ανισότητα όταν αυτή βαφτίζεται «φυσική τάξη». Φύση και κοινωνία συγχωνεύονται, και η βία μετατρέπεται σε κανονικότητα.

Ακριβώς εδώ το έργο γίνεται πολιτικά εκρηκτικό. Όταν η κυριαρχία παρουσιάζεται ως νόμος της φύσης, απαλλάσσεται από την ευθύνη. Οι ισχυροί δεν εμφανίζονται ως θύτες αλλά ως φορείς μιας αναγκαιότητας. Η εκμετάλλευση μοιάζει αναπόφευκτη, η συντριβή των αδύναμων τεχνικό ζήτημα. Και όπως στο χαρακτικό, έτσι και στον σύγχρονο κόσμο, η ευθύνη διαχέεται: κανείς δεν φταίει προσωπικά, όλοι όμως συμμετέχουν.

Pieter Bruegel ο Πρεσβύτερος (1525–1569)

Κι όμως, το έργο αφήνει μια λεπτή ρωγμή. Το «φυσικό» εδώ είναι ανθρώπινη κατασκευή. Το ψάρι είναι αλληγορία, όχι νόμος του σύμπαντος. Αν ο κόσμος μοιάζει έτσι, είναι επειδή έτσι τον οργανώσαμε — και έτσι τον αποδεχθήκαμε. Η πιο ανήσυχη ερώτηση που αφήνει ο Bruegel δεν είναι γιατί το μεγάλο τρώει το μικρό, αλλά γιατί οι άνθρωποι γύρω του έμαθαν να το θεωρούν φυσιολογικό. Εκεί ακριβώς αρχίζει —και δεν τελειώνει— η ευθύνη.

* Ο Pieter Bruegel ο Πρεσβύτερος (1525–1569) ήταν ένας από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες της ολλανδικής και φλαμανδικής αναγεννησιακής ζωγραφικής, ζωγράφος και χαράκτης, γνωστός για τα τοπία και τις αγροτικές σκηνές του. Επηρέασε καθοριστικά την ολλανδική ζωγραφική της Χρυσής Εποχής και αργότερα τη ζωγραφική γενικότερα με τις καινοτόμες επιλογές θεμάτων του, ως ένας από την πρώτη γενιά καλλιτεχνών που μεγάλωσε όταν τα θρησκευτικά θέματα είχαν πάψει να αποτελούν το φυσικό θέμα της ζωγραφικής.

Πηγή: Wikipedia και διάφορες ιστοσελίδες τέχνης.

ΑΘΗΝΑ, 10012025