Λίμνη Walden. Ακίνητο νερό, αλλά όχι σιωπηλό: ένας τόπος όπου ο Θορώ
αναγνώρισε ότι η σχέση με τη φύση θεμελιώνει δικαίωμα — όχι η ιδιοκτησία.
"Χωρίς να είμαι ιδιοκτήτης καμιάς γης, διαπιστώνω ότι έχω ένα πολιτικό δικαίωμα πάνω στο ποτάμι· ότι, αν δεν είμαι γαιοκτήμονας, είμαι υδάτινος ιδιοκτήτης. Είναι, λοιπόν, εύλογο να έχω μια βάρκα, ένα κάρο, για αυτό το αγρόκτημά μου.
Αφού έχει σχεδόν ολοκληρωτικά εγκαταλειφθεί σε λίγους από εμάς, ενώ οι άλλοι δρόμοι είναι πολύβουοι, δεν είναι περίεργο που το βελτιώνω.
Ένας σαν κι εμένα θα προτιμήσει να ζει σε έναν δήμο όπου υπάρχουν οι περισσότερες λίμνες και ποτάμια και όπου η εμβέλειά μας είναι η πιο πλατιά.
Σε σχέση με το ποτάμι, διαπιστώνω ότι τα φυσικά μου δικαιώματα υφίστανται τη λιγότερη καταπάτηση. Είναι ακόμη ένα εκτεταμένο “κοινό”, από αυτά που απομένουν. Ορισμένες άγριες ελευθερίες εξακολουθούν να επικρατούν ακόμη και στις παλαιότερες και πιο πολιτισμένες χώρες.
Με ευχαριστεί να διαπιστώνω ότι, στην εποχή του Gilbert White τουλάχιστον, οι εργάτες εκείνου του μέρους της Αγγλίας απολάμβαναν ορισμένα κοινά δικαιώματα στα βασιλικά δάση — έτσι τα αποκαλούσαν, αν και δεν ήταν μεγάλα δάση — όπου έκοβαν τύρφη και άλλα καύσιμα, κτλ., και έπαιρναν υλικά για σκούπες, όταν δεν υπήρχε άλλη εργασία.
Ημερολόγια Θορώ, 23 Μαρτίου 1853
Υπάρχουν στιγμές που ο Θορώ δεν μοιάζει απλώς επίκαιρος — μοιάζει σαν να γράφει εκ των προτέρων για τόπους συγκεκριμένους, σχεδόν αναγνωρίσιμους. Αν διαβάσει κανείς σήμερα εκείνη τη φράση του, ότι έχει «ένα πολιτικό δικαίωμα στο ποτάμι», δύσκολα δεν θα σκεφτεί νερά όπως του Κρικελοπόταμου. Νερά που δεν τα κατέχει κανείς, κι όμως ανήκουν βαθιά σε όσους τα έχουν ζήσει.
 |
Πανταβρέχει
— Κρικελοπόταμος: Σώματα μέσα
στο νερό και το ποτάμι γύρω τους: ένα «κοινό» χωρίς σύνορα, όπου η παρουσία δεν
χρειάζεται άδεια και η ελευθερία παραμένει ακόμη άγρια. |
Στο Πανταβρέχει, το ποτάμι δεν είναι έννοια — είναι εμπειρία. Σώματα μέσα στο νερό, πέτρες λείες από τη ροή, σκιές από πλατάνια και βράχια που στάζουν. Εκεί καταλαβαίνει κανείς τι σημαίνει αυτό που ο Θορώ ονομάζει «common»: όχι κάτι αφηρημένο, αλλά έναν τόπο όπου η παρουσία δεν χρειάζεται άδεια. Μπαίνεις στο νερό όπως μπαίνεις σε κάτι που ήδη σε περιλαμβάνει.
Και λίγο πιο κάτω, στη γέφυρα του Βράχα, το ποτάμι παίρνει μια άλλη μορφή σχέσης. Όχι πια μόνο ελευθερία, αλλά και σύνδεση. Ένα έργο ανθρώπινο, που δεν κατακτά το ποτάμι αλλά το διασχίζει, που δεν το περιορίζει αλλά το αναγνωρίζει ως όριο και ταυτόχρονα ως πέρασμα. Η γέφυρα δεν αναιρεί το «common»· το επιβεβαιώνει. Είναι μια πράξη κοινότητας, όχι ιδιοποίησης.
Ανάμεσα σε αυτές τις δύο εικόνες —το παιδί μέσα στο νερό και τη γέφυρα που ενώνει χωριά— χωράει ολόκληρη η έννοια των «άγριων ελευθεριών». Ελευθεριών που δεν έχουν ακόμη εξαντληθεί σε κανονισμούς, που δεν έχουν πλήρως μεταφραστεί σε δικαιώματα χρήσης. Ελευθεριών που υπάρχουν επειδή το ποτάμι παραμένει ποτάμι.
Κι όμως, αυτή η συνθήκη δεν είναι δεδομένη. Η ιδέα ότι ο Κρικελοπόταμος μπορεί να «έρθει» στην Αθήνα —να ενταχθεί δηλαδή σε ένα σύστημα υδροδότησης, να μετατραπεί σε μετρήσιμη ροή— σηματοδοτεί μια ριζική μεταβολή. Το ποτάμι παύει να είναι τόπος και γίνεται υποδομή. Η ελευθερία που προσφέρει δεν καταργείται αμέσως, αλλά αποσύρεται σιωπηλά, καθώς η χρήση του αποκτά προτεραιότητα έναντι της εμπειρίας του.
Εδώ ο Θορώ γίνεται ξανά επίκαιρος, σχεδόν αιχμηρός. Γιατί όταν λέει ότι στο ποτάμι «τα φυσικά μου δικαιώματα υφίστανται τη λιγότερη καταπάτηση», δεν περιγράφει μια ουτοπία — περιγράφει μια ισορροπία. Μια ισορροπία που χάνεται τη στιγμή που το ποτάμι εντάσσεται πλήρως σε ένα καθεστώς αξιοποίησης.
Και τότε, οι «άγριες ελευθερίες» δεν εξαφανίζονται θεαματικά.
Μικραίνουν.
Γίνονται:
• ένα πέρασμα που επιτρέπεται μόνο μέχρι ένα σημείο,
• μια κοίτη που ρέει αλλού από εκεί που τη θυμόμαστε,
• ένα νερό που ανήκει περισσότερο σε ένα σχέδιο παρά σε έναν τόπο.
Αυτό που διακυβεύεται, λοιπόν, δεν είναι μόνο η μορφή ενός ποταμού της Ευρυτανίας. Είναι η ίδια η έννοια του κοινού. Το αν θα συνεχίσουν να υπάρχουν τόποι όπου η σχέση προηγείται της ιδιοκτησίας, όπου η παρουσία δεν χρειάζεται δικαιολόγηση, όπου η ελευθερία παραμένει —έστω και λίγο— άγρια.
Και ίσως, μπροστά σε ένα τέτοιο ποτάμι, να καταλαβαίνει κανείς καλύτερα τι εννοούσε ο Θορώ όταν έγραφε ότι «ο σωστός δρόμος θα ήταν να μη νομοθετείται καθόλου». Όχι γιατί δεν χρειάζονται κανόνες, αλλά γιατί υπάρχουν πράγματα που, αν τα ρυθμίσεις πλήρως, παύουν να είναι αυτό που ήταν.
 |
Γέφυρα Βράχα
— Κρικελοπόταμος: Ένα πέρασμα
που ενώνει χωρίς να κατακτά: ανθρώπινο έργο που αναγνωρίζει το ποτάμι ως κοινό
τόπο και όχι ως πόρο προς εκμετάλλευση. |
Το ποτάμι, όσο παραμένει κοινό, παραμένει και ένας τόπος ελευθερίας. Κι αυτή η ελευθερία δεν μετριέται σε κυβικά μέτρα.
Πηγή: The Thoreu Society και φωτογραφίες "Μικρές Πατρίδες"
24032026 ΑΘΗΝΑ
