ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΟΥ ΑΣΦΟΝΤΥΛΙΤΗ

Το βιβλίο «Κέντημα στην πέτρα ήταν όλη η ζωή του» που είναι αφιερωμένο στο Μιχάλη Ρούσσο και το έργο του, είναι το πρώτο από τις ΒΙΟΤΟΠΙΕΣ στη σειρά των «Μικρών Πατρίδων» και πολύ σύντομα θα ακολουθήσουν ορισμένα άλλα.

Επιλέχθηκε δε αυτό γιατί έχει ως πρωταγωνιστή ένα άνθρωπο που αν ζούσε στις μέρες μας, αμφιβάλλω να είχε τη δυνατότητα να κάνει αυτά που έκανε και τον θαυμάζουμε. Και τούτο γιατί μπορεί ο Μιχάλης Ρούσσος να ήταν ένα άτομο με τεράστια μειονεξία, αλλά έζησε σχεδόν ισόβαθμα με τα άλλα μέλη της κοινότητας των ανθρώπων του Ασφοντυλίτη.

Ο Μιχάλης Νικήτα Ρούσσος γεννήθηκε υγιής και η πορεία του στη ζωή θα ήταν όπως όλων των άλλων συντοπιτών του. Του έτυχε όμως μια αρρώστια και παρέλυσαν τα πόδια του, μέλη που αν μη τι άλλο στην Αμοργό της εποχής ήταν πιο πολύτιμα από πολλά άλλα.

«Σαν βάτραχος περπατούσε», μου είπε ο μπάρμπα Νικήτας Συνοδινός, ο πρεσβύτερος εξ όλων των Αμοργίνων που τον θυμάται, «χρησιμοποιούσε τα χέρια σαν πόδια και πηδούσε μικρά βήματα να προχωρήσει λίγα μέτρα». Και με τα ίδια χέρια, ο Μιχάλης έπιανε το σφυράκι και κεντούσε στις πέτρες τους καημούς, τους πόθους και τα όνειρά του και εν μέρει διέσωσε με την τέχνη του κάποιες σκηνές από τον κόσμο του Ασφοντυλίτη.

Σαν δυσκολεύονταν, τότε τον έπιαναν οι άλλοι και τον μετακινούσαν στο σημείο που ήθελε και εκεί για να μη μένει άπραγος, κεντούσε τις πέτρες, έργο που βεβαίως έκανε για τον εαυτό του αλλά λειτουργούσε και ως αντίδωρο στη φροντίδα που του πρόσφερε η κοινότητα. Έτσι έζησε ανάμεσα στους υπολοίπους κατοίκους του Ασφοντυλίτη ο Μιχάλης.

Αν ζούσε σήμερα ο Μιχάλης, το βέβαιο είναι ότι θα ήταν ένα άτομο καθηλωμένο σε ένα αναπηρικό καρότσι ή το χειρότερο θα ήταν έγκλειστος σε κάποιο άσυλο γιατί κανένας δεν θα ευκαιρούσε να τον φροντίσει επί εικοσιτετραώρου βάσεως, όπως έκαναν τότε εκεί. Κι έτσι, βεβαίως δεν θα μπορούσε να κάνει απολύτως τίποτα και θα κατέληγε όπως οι ανάλογες περιπτώσεις σε βαθιά μελαγχολία και προοδευτικά στην κατάρρευση της προσωπικότητάς του και ενδεχομένως στο θάνατο λόγω της περιθωριοποίησής του.

Αυτός ο άνθρωπος λοιπόν όφειλε τη δύναμη που έδειξε απέναντι στη ζωή, πρώτα απ’ όλα στην κοινότητα των ανθρώπων του Ασφοντυλίτη που δεν τον απέρριψε, τον αγκάλιασε και τον λογάριασε ακέραιο όπως τα άλλα μέλη της. Και επί πλέον, του έδωσε με τον τρόπο της τα πόδια που του έλειπαν να «περπατήσει» σε άλλα μονοπάτια, στο χώρο της τέχνης.

Η ΑΜΟΡΓΟΣ ΕΜΠΝΕΕΙ

Πάνω κάτω ήξερα τι έκανε η ερευνητική ομάδα στον Ασφοντυλίτη και έψαξα κι εγώ τις πέτρες και βρήκα τώρα που ξεράθηκαν όλα τα χώρα και άλλα κεντήματα του Μιχάλη Ρούσσου όλοι μαζί ξεκινήσαμε για μπάνιο στα υπέροχα νερά των Χαλάρων, αφού προηγουμένως κάναμε μια φωτογραφία όλοι μαζί με τον «βασιλιά» του Ασφοντυλίτη Μιχάλη Αρτέμη δίπλα στα πηγάδια…

Ιστορικοί, εκπαιδευτικοί, αρχιτέκτονες, τοπογράφοι, καθηγητές και μεταπτυχιακοί σπουδαστές έδωσαν φέτος ραντεβού στην Αμοργό, στο πλαίσιο του ερευνητικού εργαστηρίου του Μεταπτυχιακού Προγράμματος της Αρχιτεκτονικής Σχολής του ΑΠΘ για την Προστασία, Συντήρηση και Αποκατάσταση Ιστορικών Κατασκευών.


Το πρόγραμμα αυτό, καρπός πολυετούς ενασχόλησης λίγων αλλά αφοσιωμένων ερευνητών της Αμοργού για την ανάδειξη των ανεκτίμητων πολιτιστικών κοιτασμάτων που κατέχει ο τόπος, επικεντρώνεται στη μελέτη του μοναδικού αγροτικού οικισμού που διασώζεται στον ορεινό όγκο της Αιγιάλης, τον οικισμό του Ασφοντυλίτη.


Μελετήθηκε και προτάθηκε για το Πτυχιακό Εργαστήριο του διετούς διατμηματικού μεταπτυχιακού προγράμματος της Πολυτεχνικής Σχολής του ΑΠΘ από την αρχιτεκτόνισσα Βιβιάννα Μεταλληνού που για δεκαετίες μελετά τα ιστορικά & πολιτιστικά αποθέματα του νησιού της, έχοντας οργανώσει πολυάριθμες δράσεις για την προστασία, ανάδειξη και αποκατάσταση των ιστορικών και πολιτιστικών τοπίων της Αμοργού.


Οι δράσεις αυτές που υλοποιήθηκαν σε συνεργασία με διάφορους φορείς είχαν σαν αποτέλεσμα την αποτύπωση και ανάδειξη 2300 αγροτικών κτισμάτων, έναν πραγματικό πλούτο λαογραφικού υλικού, τη δημιουργία διαδραστικού χάρτη που είναι αναρτημένος στο Πρόγραμμα Αιγαίο της Ελληνικής Εταιρείας, τους Δρόμους του Νερού της Αμοργού για τη μελέτη των υδατικών πόρων και τη διαχείριση του υδατικού αποθέματος του νησιού με συνεργασία της Διεύθυνσης Υδάτων του Υπουργείου Ανάπτυξης, τη δημιουργία Ανοικτού Μουσείου Νερού με τη συντήρηση και αποκατάσταση ιστορικών αγροτικών κτισμάτων νερού με χορηγία του Ιδρύματος Λεβέντη, του Δήμου και της Νομαρχίας Κυκλάδων, για να έλθουμε στο σημερινό εργαστήριο του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης στον οικισμό του Ασφοντυλίτη, με την υποστήριξη του Δήμου Αμοργού.


Πρόκειται για έναν μοναδικό σύμπλεγμα της αγροτικής υπαίθρου, που διασώζεται άθικτος, με την τεχνική των ξερολιθικών κατασκευών που διαμόρφωναν στο νησί τους «κρημνώδεις αγρούς» με τα «χτιά» ή τα «οχτία», αληθινά αρχιτεκτονικά μνημεία, ενδείξεις προωθημένων γνώσεων τοπογραφίας και αξιοποίησης του φυσικού τοπίου, τεχνικής διαμόρφωσης των κατωφερών επιφανειών σε βαθμίδες καλλιέργειας, κατάλληλης οικοδομικής χρήσης της πέτρας και ελέγχου των υδρολογικών δεδομένων.


Ο Ασφοντυλίτης είναι ένας οικισμός με αμιγή χρήση της ξερολιθιάς σε όλες τις κατασκευές του, που εξ αιτίας αυτού του γεγονότος παρουσιάζει ιδιαίτερο μορφολογικό και κατασκευαστικό ενδιαφέρον και σε συνδυασμό με την ιστορικότητα και την υψηλή αξία του φυσικού περιβάλλοντος που το περιβάλλει, αναγορεύεται σε μνημείο.


Η παράδοση των ξερολιθικών αγροτικών κτισμάτων έχει αρχίσει πρόσφατα να συγκεντρώνει το ενδιαφέρον διεθνών οργανισμών και πανεπιστημιακών ιδρυμάτων στο πλαίσιο της μελέτης και έρευνας των πρακτικών της δομής και οργάνωσης του κοινωνικού χώρου για τη συνειδητοποίηση της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς της Μεσογείου με την εγγύς ανατολή. Αθροίσματα αγροικιών ξερολιθικής κατασκευής εντοπίζονται σε όλη τη λεκάνη της Μεσογείου από τη Γαλλία, την Πορτογαλία και την Ισπανία, τη Σαρδηνία, τη Σικελία και την Ελλάδα, έως τις περιοχές της Μικρός Ασίας, της Παλαιστίνης και της Συρίας μέχρι τον Ευφράτη.


Στο μέτρο αυτής της καταγραφής, ο Ασφοντυλίτης, στο σταυροδρόμι της Μεσογείου αποτελεί ένα μοναδικό σημείο πολιτιστικής αναφοράς, άξιο να αναγορευθεί σε μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO.

ΟΙ ΠΕΤΡΟΦΟΙΝΙΚΕΣ ΤΗΣ ΟΞΩ ΜΕΡΙΑΣ

Δεν θα δούμε παρά ελάχιστους φοίνικες σήμερα στην Αμοργό, αλλά όταν βλέπουμε αυτές τις υπέροχες κατασκευές μέσα στις κατοικιές και στα μαντριά, το μυαλό μας πάει σε εκείνο τον αρχαίο μάστορα που θέλησε να χτίσει τη σκιά τους με πέτρα...


Δεν φαίνονται, αλλά πρέπει να αποτελούν ολόκληρο δάσος αν μετρηθούν, οι πετροφοίνικες - οι χτιστές δηλαδή με πέτρες κολώνες που κρατούν τις στέγες στα κτίσματα και τα οποία διακρίνονται ακόμα κι έχουν πέσει όλοι οι τοίχοι γύρω τους, στην Όξω Μεριά.

Λίγα, εως ελάχιστα και κυρίως εκείνα τα κτίσματα που κατοικούσαν οι άνθρωποι είχαν τόξα να στηρίζονται οι στέγες. Σε όλα τα άλλα, ανάλογα με την έκταση που έπρεπε να στεγαστεί, ο μάστορας θεμελίωνε στο κέντρο τους ένα τοίχο όπως τον βόλευε, άλλοτε ορθογώνιο και άλλοτε κυκλικό και σιγά - σιγά άρχιζε να τον υψώνει χρησημοποιώντας διαλεγμένες πέτρες της οποίες θηλύκωνε προσεκτικά και σαν έφτανε στο απαραίτητο ύψος, τότε ακουμπούσε πάνω του ξύλα που κατέληγαν στον εξωτερικό τοίχο και πάνω στα οποία έβαζε μεγάλες, λεπτές πλάκες.

Πάνω απ’ αυτές κατόπιν άπλωνε ένα ειδικό χώμα από τα Χάλαρα που δεν διέλυε εύκολα το νερό, το πάταγε γερά κι έτσι δημιουργούσε μια ταράτσα και η οποία πολλές φορές διαμορφώνονταν έτσι ώστε να μαζεύει το βρόχινο νερό και να το οδηγεί στο στερνί.

Αυτές οι κολώνες που μοιάζουν σαν μεγάλοι φοίνικες, είναι εκπληκτικά δείγματα της ιθαγενούς αρχιτεκτονικής και έργα ανθρώπων που σπούδασαν την τέχνη στο ύπαιθρο. Χωρίς κανένα ειδικό εργαλείο και μόνο με τα χέρια τους και την αισθητική ματιά τους, αυτοί οι μοναδικοί μάστορες κατάφερναν και μοίραζαν αρμονικά το βάρος πάνω σε ένα πέτρινο άξονα και οδηγούσαν τις δυνάμεις που δυνάστευαν το έργο προς ένα στόχο.

Τους φαντάζομαι μέσα σε αυτό το γυμνό τοπίο με τις αμέτρητες πέτρες, όπως οι παλιοί δεντροκόμοι να χαϊδεύουν στοργικά τον κορμό που χτίζουν με τα λιθάρια και αυτός να μεγαλώνει και κάποια στιγμή να βγάζει μεγάλα κλαριά και πλατιά φύλλα πέτρινα για να προφυλάσσεται από κάτω τους το κοπάδι και τα άλλα ζωντανά από τη βροχή και τον καυτό ήλιο.

ΜΙΑ ΑΛΛΗ ΥΠΟΓΡΑΦΗ ΣΤΗΝ ΠΕΤΡΑ…

Οι μίνι φούστες φορέθηκαν στην Αμοργό την ίδια σχεδόν ημέρα που εμφανίστηκαν και στην υπόλοιπη Ελλάδα και καθώς οι άνδρες δεν έμειναν αποκλεισμένοι πια στη Ρίζα, κάποιος φαίνεται να είδε κάπου μια γυναίκα να φοράει μίνι φούστα και ακολουθώντας το παράδειγμα του Μιχάλη Ρούσσου, την κέντησε στην πέτρα.

Η διαφορά όμως με αυτόν ήταν τεράστια, καθώς ο νεόκοπος καλλιτέχνης ενταγμένος στο κλίμα της νέας εποχής που τα ήθελε όλα βιαστικά και φανερά πλέον, ακύρωνε την υπομονή που είχε ένας άντρας τα προηγούμενα χρόνια και φυσικά καταργούσε τη φαντασία για το τι κρύβεται κάτω από τα βαριά ρούχα μιας γυναίκας στην Αμοργό ή οπουδήποτε στον κόσμο.

ΤΑ ΠΕΡΙΦΗΜΑ …ΛΑΣΤΙΧΟΠΑΠΟΥΤΣΑ

Απ’ ότι μαθαίνω, οι συγκεντρώσεις στο Σύνταγμα και στις άλλες πλατείες της Ελλάδας πάνε πολύ καλά και μου αρέσει που επιτέλους «ξύπνησαν» και οι Ελληνίδες και οι Έλληνες…

Όσο μπορώ πηγαίνω και εγώ εκεί αλλά η όλη υπόθεση έτυχε να με βρει πάνω στην πιο κρίσιμη στιγμή για το τέλος του περίφημου για τις αναποδιές που βρήκε στο δρόμο του βιβλίο για τον Ασφοντυλίτη της Αμοργού, το οποίο από την άλλη εβδομάδα πρέπει να πάει οπωσδήποτε στο τυπογραφείο γιατί κλείσαμε και ημερομηνία για την παρουσίαση!

Δουλεύω όλη τη μέρα λοιπόν τα κείμενα και συμπληρώνω ότι λείπει στις φωτογραφίες και τα σχετικά και ελπίζω να προλάβω να τελειώσω, αλλά πέφτω συνέχεια μπροστά σε κάποια πράγματα που με υποχρεώνουν να ξεστρατίσω κάπως αλλά ομολογώ πως τα βλέπω και σαν διάλειμμα αλλά με πάνε και ακόμη παραπέρα από την αρχική ιδέα του βιβλίου.

Έτσι λοιπόν δεν μπορούσα να μη σταθώ μπροστά σε ένα ζευγάρι παράξενα παπούτσια (φωτογραφία) που φορούσαν οι άνθρωποι στην εποχή της φτώχειας και τα οποία μάλιστα μπορεί να θεωρηθούν ως προϊόν ανακύκλωσης και τα οποία εντόπισα ανάμεσα σε ένα σωρό άλλα πεταμένα αντικείμενα προχθές στην παρατημένη κατοικιά του Οικονομίδη, στην περιοχή Πλακόγουρνα, που βρίσκεται κοντά στο πέλαγος.

Αυτά τα παπούτσια που ήταν η εξέλιξη των γουρνοτσάρουχων (τα ίδια φορούσαν και στην μικρή μου πατρίδα θυμάμαι λίγο) ήταν και η πρώτη ποδεσιά στην ιστορία που ανακούφισε κάπως τα ρημαγμένα από τις πέτρες και τα αγκάθια ανθρώπων της υπαίθρου και κατασκευάζονταν από κομμάτια ελαστικού που έπαιρναν από τους τροχούς των αυτοκινήτων. Αυτή ήταν η σόλα τους και στο πάνω μέρος έβαζαν δέρματα ανάλογα με το γούστο και την τσέπη του ο καθένας και όποιος τα φορούσε ασφαλώς και ξεχώριζε γιατί τουλάχιστον δεν ήταν ξυπόλητος.

Το σημαντικότερο με αυτά τα παπούτσια ήταν να βρεθεί το ελαστικό, πράγμα σπάνιο για όλη την ύπαιθρο Ελλάδα και πιο πολύ για την Αμοργό όπου το αυτοκίνητο ήταν άγνωστο είδος μέχρι κάποια εποχή. Γι’ αυτό και θεωρούνταν τυχερός όποιος εύρισκε ένα κομμάτι ελαστικό να αγοράσει και με αυτό να φτιάξει ένα ζευγάρι λαστιχοπάπουτσα για να μπορέσει να περπατήσει λιγάκι σαν άνθρωπος.

Τώρα με τη «χρεωκοπία» που θα μας επιβάλλουν, δεν πιστεύω πως θα ξαναγυρίσουμε σε αυτή την εποχή των λαστιχοπάπουτσων αλλά και να γυρίσουμε, θα είμαστε σε πολύ πιο καλή κατάσταση γιατί με τόσα λάστιχα που θα περισσεύουν από τα παρατημένα λόγω φτώχειας πια αυτοκίνητα, θα μπορούμε να έχουμε πολλά ζευγάρια. Αρκεί βέβαια να έχουμε και το ανάλογο προϊόν (στάρι, λάδι, κρασί) αφού δεν θα βλέπουμε πουθενά δραχμή να κυκλοφορά για να δώσουμε στον τσαγκάρη να τα φτιάξει…

Η ΟΘΟΝΗ ΤΗΣ ΞΕΡΟΛΙΘΙΑΣ…

Όσο περισσότερο περιπλανιέμαι στην ύπαιθρο της Αμοργού, τόσο πιο πολλά και ενδιαφέροντα ανακαλύπτω σχετικά με τον αγροτοποιμενικό πολιτισμό της και είναι πράγματα που έχουν να κάνουν βεβαίως και με τον Ασφοντυλίτη και τον κόσμο του που είναι και το θέμα του υπό έκδοση βιβλίου μου.

Φυσικά πρόκειται για πράγματα που η πρώτη τους ύλη είναι η πέτρα και ο προορισμός τους ήταν να βοηθήσουν τον άνθρωπο στις δουλειές του, όπως εργαλεία και εγκαταστάσεις ή κάποια άλλα για να του καλυτερέψουν κάπως τη σκληρή ζωή που έκανε σε αυτό τον τόπο με το λίγο νερό και οπωσδήποτε τη μεγάλη απομόνωση αφού οι περισσότεροι οικισμοί ήταν διάσπαρτοι σε διάφορα μέρη σε όλο το μήκος και το πλάτος της Αμοργού.

Φυσικά μιλάμε για μια εποχή που δεν είχε αναπτυχθεί όχι μόνο η επικοινωνία με τα ΜΜΕ όπως σήμερα, αλλά ούτε καν η ενσύρματη τηλεφωνία και το δίκτυο του ηλεκτρισμού.

Αυτή η εποχή πάει πέρασε και κανένας σχεδόν δεν τη νοσταλγεί καθώς γέμισε ο κόσμος δίκτυα, τηλέφωνα και συσκευές επικοινωνίας κάθε είδους, τόσο πολύ μάλιστα που όταν ορισμένες απ’ αυτές βγαίνουν στην αχρησία ή χαλάνε, καλούνται να ανακυκλωθούν και εξυπηρετήσουν ένα άλλο σκοπό εκτός απ’ αυτόν που είχαν παραχθεί.

Έτσι φαίνεται έγινε και με την οθόνη μιας τηλεόρασης την οποία ένας εφευρετικός κτηνοτρόφος την έβγαλε από τη συσκευή και άγνωστο με ποιο τρόπο την έκοψε γύρω – γύρω για να αφαιρέσει τη λυχνία, την τοποθέτησε σε ένα άνοιγμα του τοίχου μιας αγροτικής εγκατάστασης στο «Ξενοδοχείο», ένα σημείο στο Μεγάλη Στράτα που έχει μεγάλη σημασία για τους Αμοργίνους γιατί σε αυτό κατέφευγαν να διανυκτερεύσουν σαν τους έβρισκε το σκοτάδι στο δρόμο.

Από μακριά δεν ξεχωρίζει αν πρόκειται για απλό τζάμι ή οθόνη και μόνο σαν την πλησιάσει κάποιος θα καταλάβει τι είναι αυτό το πράγμα στον μαντρότοιχο και φυσικά δεν πρέπει με τίποτα να του πάει ο νους ότι την έβαλαν εκεί να βλέπουν τηλεόραση τα πρόβατα της στάνης. Αυτά καθόλου δεν τα νοιάζει η οθόνη και συνεχίζουν να ζουν χωρίς να την έχουν ανάγκη ενώ κάποια άλλα, ούτε λεπτό δεν μπορούν να κάνουν χωρίς αυτήν..

ΤΟ ΠΑΝΗΓΥΡΑΚΙ ΣΤΟΝ ΑΣΦΟΝΤΥΛΙΤΗ

Το βιβλίο για τον Ασφοντυλίτη κλείνει σήμερα - αύριο καθώς μετά από πολλές επισκέψεις τα τελευταία χρόνια στον οικισμό και την συστηματική ανάγνωση του χώρου για να εντοπιστούν όλες οι βραχογραφίες του Μιχάλη Ρούσσου πάνω στις πέτρες της περιοχής, ήρθε η ώρα να πω τελείωσα και από Δευτέρα πάει πια στο τυπογραφείο.

Με αυτόν τον τρόπο βέβαια δεν θα έχω πλέον καμιά δικαιολογία να ανεβοκατεβαίνω στην Αμοργό κάθε λίγο και λιγάκι αλλά ήδη έχω βάλει μπροστά το επόμενο βιβλίο που θα αφορά όλη πλέον την Αμοργό κι έτσι δεν θα χάσω την επικοινωνία μου με το ωραίο νησί.

Το τέλος αυτής της γλυκειάς περιπέτειας, θα το γιορτάσουμε αύριο με το μικρό πανηγυράκι του Αγίου Νικολάου που θα γίνει στον Ασφοντυλίτη, για την ανακομιδή των λειψάνων του Αγίου Νικολάου που μοιράζεται τη μοναδική δισυπόστατη εκκλησία του οικισμού με τον Άγιο Γεώργιο και θα είναι παρόντες όλοι οι κάτοικοι του οικισμού.

Φυσικά και είστε όλοι καλεσμένοι στον Ασφοντυλίτη και για όσους δεν έρθουν, να ξέρουν πως θα πιούμε στην υγεία τους μια ρακή καθαρή και μια ψημένη…

ΥΓ. Η φωτογραφία από την στάση που έγινε κατά την περιφορά των εικόνων από την Αιγιάλη στο Μοναστήρι εφέτος.

ΜΙΑ ΓΟΡΓΟΝΑ ΚΕΝΤΗΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΠΕΤΡΑ

Βρίσκομαι στο τέλος της έκδοσης ενός  βιβλίου για τον Ασφοντυλίτη της Αμοργού και γι’ αυτό όλη την ημέρα είμαι εκεί για μια τελευταία ματιά και να αποφασίσω πως δεν λείπει τίποτα, είτε για τον οικισμό και τους ανθρώπους του, είτε από τα έργα του Μιχάλη Ρούσσου που τελικά είναι γεμάτος ο τόπος.

Έχοντας τελειώσει σχεδόν με τον οικισμό, κινούμαι τώρα στην ευρύτερη περιοχή και ψάχνω μέσα στις παρατημένες κατοικιές και τα ερειπωμένα μαντριά μήπως και δω κάτι ακόμα που να έχει την υπογραφή αυτού του ανθρώπου. Κάτι μου λέει μέσα μου πως αυτός ο άνθρωπος στα πρώτα χρόνια της αναπηρίας του κατάφερνε και πήγαινε ή τον πήγαιναν και λίγο μακρύτερα από τον οικισμό και μόνο προς τα τελευταία του περιορίστηκε μέσα στα όριά του.

Δεν αποκλείεται επίσης να είχε αρχίσει να κεντάει τις πέτρες και πριν αρρωστήσει αλλά είναι αδύνατον πια νομίζω να μάθουμε κάτι γι’ αυτό καθώς ελάχιστοι είναι αυτοί που τον θυμούνται και μόνο οι κεντημένες πέτρες μπορούν να πουν κάτι γι’ αυτόν και θα ήταν ευχής έργο να ασχοληθεί κάποτε με αυτές και ένας ειδικός.

Να λοιπόν που χθες σχεδόν βεβαιώθηκα γι’ αυτή την υποψία καθώς περπατούσα νοτιοδυτικά του οικισμού και λίγο πριν από την κορυφή ενός λόφου, που λέγεται Παληόμαντρα, μέσα από τοίχο ενός παρατημένου μαντριού και στην επιφάνεια μιας λείας πέτρας είδα ένα ακόμα έργο του Ρούσου. Είναι μια σύνθεση με την ίδια πάνω κάτω θεματογραφία αλλά προς μεγάλη μου έκπληξη σε μια άκρη της είχε κεντήσει μια γοργόνα στη στάση που τη γνωρίζουμε από τις λαϊκές ζωγραφιές να ρωτάει τον καπετάνιο για το αν ζει ο Μεγαλέξανδρος ή όχι, και οι οποίες κυκλοφορούσαν ευρέως τα παλαιότερα χρόνια. Ακόμα και στο αναγνωστικό κάποιας τάξης θυμάμαι πως υπήρχε μια τέτοια εικόνα με το σχετικό κείμενο από κάτω.

Στο μυαλό μου ήρθε αμέσως η εικόνα αυτού του ανθρώπου που δεν μπορούσε να κινηθεί από τη μέση, όπως και γοργόνα που αντί για πόδια έχει ουρά ψαριού. Αντί να κρατάει στα χέρια του ένα καράβι ή μια σημαία, όπως το μυθικό τέρας στις λαϊκές απεικονήσεις, αυτός κρατούσε ένα σφυρί και ένα σιδερένιο νελόνι και έδινε μόνος του τις απαντήσεις στον καημό του, κεντώντας τη σκληρή πέτρα…