ΜΝΗΜΗ ΤΗΣ ΑΜΑΛΙΑΣ ΧΑΛΑΤΣΗ (1925 – 2021)

 

Η Αμαλία Χαλάτση, στο γηροκομείο του ΚΚΕ, το 2013

Δεν θέλω να μετρήσω πόσοι είναι ακόμη στη ζωή από τους πρωταγωνιστές στη δεκαετία 1940 – 1950 αλλά και στα κατοπινά δύσκολα για όλους χρόνια που μίλησαν για τον εαυτό τους και τους άλλους, αδέρφια, γονείς, φίλους, συντρόφους, αντιπάλους στο βιβλίο μου «Ελεύθεροι στα δεσμά των Αγράφων» που κυκλοφόρησε πριν από επτά χρόνια και ήταν αφιερωμένο στους ανθρώπους από την Νεράιδα (Σπινάσα) που μετά την τραγική δεκαετία 1940 – 1950 κατάφεραν να αναστήσουν το χωριό τους και να διατηρήσουν Κοινότητα.

Το βιβλίο, από την έκδοσή του μέχρι σήμερα εξελίχθηκε και σε άτυπο βιβλίο ληξιαρχείου, με εγγραφές δυστυχώς μόνο τις απώλειες καθώς τα πρόσωπα που γεμίζουν τις σελίδες του, λόγω ηλικίας φεύγουν για τον ουρανό και μας αφήνουν λιγότερους στη Γή. Σειρά είχε χθες η Αμαλία Χαλάτση, (1925 – 2021) μια γενναία γυναίκα που οι συνθήκες που επικράτησαν στ’ Άγραφα μετά την Απελευθέρωση την έφεραν στις γραμμές του ΔΣΕ, συμμετείχε σε πάρα πολλές επιχειρήσεις, μέχρι λοχαγός έφτασε να γίνει και τον βαθμό της απένειμε ο ίδιος ο καπετάν Διαμαντής μετά την μάχη στη γέφυρα του Κοράκου. Συνελήφθη όταν επέστρεψε στο χωριό της να δει τι ρημάδια είχε γίνει η οικογένειά της και από εκεί και πέρα αρχίζει για αυτήν ένας γολγοθάς που τον ανέβηκε χάρη στη απίστευτη δύναμη που είχε μέσα της.

Όσο διακρίθηκε στις μάχες η Αμαλία, τόσο διακρίθηκε και στη ζωή κατόπιν. Με διαλυμένο από τα βασανιστήρια σώμα, κατάφερε εντούτοις και άρχισε μια καινούργια ζωή, εργαζόμενη και έφτιαξε το σπιτικό της. Δούλεψε, όσο άντεχε η ψυχή της ενώ παράλληλα φρόντισε και από την οικογένειά της κατάφεραν να επιζήσουν του τραγικού εμφυλίου και των συνεπειών της. (Η περίπτωση της οικογένειας Χαλάτση είναι χαρακτηριστική για όσα τράβηξαν οι άνθρωποι στ’ Άγραφα εκείνη την περίοδο και μπορεί όποιος θέλει να τη διαβάσει στο βιβλίο). Η Αμαλία επισκέπτονταν συχνά το χωριό της αλλά τα τελευταία χρόνια ζούσε στο γηροκομείο του ΚΚΕ στη Δάφνη, όπου την επισκέφτηκα για τελευταία φορά προσφέροντάς της το βιβλίο που χάρη στις δικές της αφηγήσεις φωτίστηκαν κάποιες πτυχές της ιστορίας του χωριού της τουλάχιστον που έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Η Αμαλία Χαλάτση, στο νοσοκομείο όπου νοσηλευτηκε
από τα τράυματα και τις κακουχίες του Εμφυλίου.

Από σήμερα η Αμαλία Χαλάτση αναπαύεται στη γη της μικρής της πατρίδας, της Νεράιδας (Σπινάσα) Καρδίτσας κοντά στους οικείους της και τους συγχωριανούς της. Ας είναι ελαφρά η γη που τους σκεπάζει όλους. Η ζωή της, μαζί με άλλους συγχωριανούς από τη Νεράιδα στο βιβλίο «Ελεύθεροι στα δεσμά των Αγράφων» που περιγράφει τη ζωή στην περιοχή την δεκαετία 1940 - 1950 καθώς και τα κατοπινά χρόνια. 

ΜΕΓΑΛΗ ΚΑΨΗ, 17042021

Ο ΗΛΙΑΣ Κ. ΚΟΥΣΑΝΑΣ ΕΦΥΓΕ ΣΤΟΝ ΟΥΡΑΝΟ!

Όση αγάπη είχε για τα κοπάδι ο Ηλίας Κουσάνας, τόση και περισσότερη είχε για τα σκυλιά 

και ήταν από εκείνους που ήθελε να τον ακούει το καλύτερο και το πιο έξυπνο…

Αποχαιρετώντας χθες για πάντα τον Ηλία Κ. Κουσάνα (1930 – 2017) στο κοιμητήριο των Αγίων Ταξιαρχών στη Νεράιδα (Σπινάσα) Δολόπων Καρδίτσας νοιώσαμε σαν να πέφτει ένας ακόμη τρανός έλατος και να αφήνει ένα μεγάλο κενό στο δάσος της Μάρτσας ή σαν να έπεσε και την πήραν τα νερά του Μέγδοβα, μια τραβέρσα από το παλιό ξύλινο γεφύρι…

Ο Ηλίας Κ. Κουσάνας, με την εξαιρετική μνήμη και τον μετρημένο, ακριβοδίκαιο λόγο του ήταν από τους αγαπημένους μου συνομιλητές κατά την περίοδο 2010 – 2014 που συγκέντρωνα υλικό για το βιβλίο «Ελεύθεροι στα δεσμά των Αγράφων». Χαιρόμασταν ιδιαίτερα τις συναντήσεις μας  στις οποίες ήμασταν ικανοί να μιλάμε με τις ώρες και για τα πράγματα που είδε κι έζησε ειδικά στην τρομερή δεκαετία 1940 – 1950, αλλά πιο πολύ στα χρόνια που ακολούθησαν και όλοι μαζί οι Νεραϊδιώτες αγωνίστηκαν να αναστήσουν το χωριό τους και τα κατάφεραν όσο λίγες κοινότητες στην διαλυμένη ορεινή Ελλάδα.

Ο Ηλίας Κ. Κουσάνας γεννήθηκε και μεγάλωσε τα χρόνια πριν από τον πόλεμο του ’40 ανάμεσα σε μεγάλους τσελιγάδες, και σε όλη  τη δεκαετία που ακολούθησε, έζησε και συμμετείχε ο ίδιος και τα αδέρφια του σε ένα τιτάνιο αγώνα να μην χάσουν την ελευθερία τους και κατά συνέπεια και το κουμάντο στο νοικοκυριό τους, βάση του οποίου κυρίως ήταν το κοπάδι με τα γιδοπρόβατα και εν μέρει τα χωραφάκια τους. Γι’ αυτό για όλους τα πιο δύσκολα, τα πιο οδυνηρά, ήταν τα χρόνια του Εμφυλίου που υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν το χωριό και να ζήσουν ως πρόσφυγες στον κάμπο και στις πόλεις. Γι’ αυτά τα χρόνια που σημάδεψαν τον Ηλία και όλους τους συγχωριανούς του μιλήσαμε ώρες πολλές, διασταυρώσαμε και με άλλους τα γεγονότα, τα κουβεντιάσαμε, τα καταγράψαμε κι έμειναν σαν ένα ντοκουμέντο της νεότερης ιστορίας μας σε ένα χωριό στ’ Άγραφα.

Ο Ηλίας Κ. Κουσάνας ήταν και παρέμεινε ως την τελευταία ημέρα της ζωής του τσέλιγκας, άξιος απόγονος του μεγάλου τσέλιγκα μπάρμπα του Μήτσου Κατσούλη και από το 1958 που παντρεύτηκε την Μερόπη Μητσάκη, έπαψε να πηγαίνει στα χειμαδιά και έμεινε μόνιμα στο χωριό διατηρώντας ένα αξιόλογο κοπάδι με το οποίο έζησε την οικογένειά του. Ως γνήσιος τσέλιγκας δεν δελεάστηκε να πάει να δουλέψει σε καμιά άλλη εργασία εκτός από το δάσος που έβγαζε μερικά μεροκάματα στην υλοτομία και την ξύλευση. Προτίμησε να περάσει τη ζωή του κοντά στο κοπάδι και ομολογουμένως ήταν από τους καλύτερους τσελιγκάδες. Όλοι ζητούσαν την γνώμη του, από τις αρρώστιες των ζωντανών μέχρι την τυροκόμηση και κάθε λεπτομέρεια ο Ηλίας ήταν ο άνθρωπος που θα έδινε απαντήσεις, συμβουλές αλλά δεν φείδονταν και παρατηρήσεων σε κάποιους αμελείς και επιπόλαιους.

Αναφορά του κοπαδιού στον Ηλία Κουσάνα, στη Λεκάνη.

 

Ο ίδιος αναγκάστηκε πριν από λίγα χρόνια, λόγω ηλικίας να πουλήσει το κοπάδι του αλλά γρήγορα μετάνιωσε και μάζεψε λίγα πρόβατα και γίδια με τα οποία ασχολούνταν μέχρι πέρσι και ήταν πολύ ευχαριστημένος που πήγαινε στις άκρες του χωριού και τα βόσκαγε.

Ήταν μια ωραία ανοιξιάτικη ημέρα που τον συνάντησα σε ένα χωράφι κάτω στη Λεκάνη και ώρα που έπρεπε να μαζέψει το κοπάδι στο μαντρί. Όπως μιλούσαμε, είπε πάμε και σηκώθηκε. Αμέσως τα πρόβατα που τον παρακολουθούσαν κινήθηκαν, ήρθαν και στοιχήθηκαν μπροστά του σαν να περίμεναν εντολή. Ο Ηλίας με μια ωραία κίνηση, σαν να απευθύνθηκε με το δάχτυλό του σε ένα – ένα ξεχωριστά σαν να τα ρωτούσε πως πέρασαν την ημέρα, αυτά με σηκωμένο κεφάλι τον κοίταγαν στα μάτια και σαν γύρισε, τον ακολούθησαν ήσυχα αφήνοντάς τον να προπορεύεται… Έτσι τα είχε μαθημένα και θα τους λείψει, όπως θα λείψει στο χωριό και σε όλα τ’ Άγραφα, ένας νοικοκύρης τσέλιγκας!

Φεύγοντας και ο Ηλίας Κουσάνας, ο οποίος με την παρουσία του και τον λόγο του γεφύρωνε πέντε γενεών μνήμες από τα Άγραφα, κόβεται ο δρόμος προς τις πηγές της Ιστορίας και μειώνεται η εμπειρία του ανθρώπου σε αυτόν τον μοναδικό Τόπο. Θα μας λείψει και στη μνήμη του θα αναφερόμαστε τακτικά και θα παίρνουμε παραδείγματα.

ΤΟ ΠΑΝΗΓΥΡΙ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΡΑΙΔΑ (ΣΠΙΝΑΣΑ)

Το πανηγύρι της Παναγίας που γίνεται σήμερα στο ομώνυμο μοναστήρι, λίγο έξω από το χωριό Νεράιδα (Σπινάσα παλαιότερα και γι’ αυτό το όνομα της Παναγίας) και πάνω από τον ποταμό Μέγδοβα, ήταν το μεγαλύτερο της περιοχής της παλιάς Δολοπίας και του Άνω Μέγδοβα και συνεχίζει ακόμη και σήμερα να προσελκύει πλήθος προσκυνητών από όλα τα χωριά και τον Κάμπο της Καρδίτσας. Βρέθηκα εκεί δυο φορές, μια το 2008 με τον φίλο Θύμιο Κάκο και την αλησμόνητη εκπομπή «Μένουμε Ελλάδα» απ’ όπου και οι λίγες φωτογραφίες που ανεβάζω σήμερα μαζί με του 2011 που προέκυψε άλλο ενδιαφέρον υλικό με το οποίο υποστηρίχθηκε το βιβλίο μου «Ελεύθεροι στα δεσμά των Αγράφων» που κυκλοφόρησε το 2014, εξαντλήθηκε και σε λίγο θα ξανακυκλοφορήσει σε δεύτερη έκδοση.

Το 2008 που πήγα πρώτη φορά στο πανηγύρι εντυπωσιάστηκα, καθώς το χαρακτηριστικό είναι ότι αυτή την ημέρα, κατά παράδοση, οι κτηνοτρόφοι της περιοχής (όσοι έχουν απομείνει) διαγωνίζονται στο ποιος θα ψήσει καλύτερα το μεγαλύτερο σφάγιο, συνήθως κριάρι, τράγος ή προβατίνα και ομολογώ πως το καταφέρνουν θαυμάσια. Αυτό καθόρισε και το μάτι μου κι έτσι οι περισσότερες φωτογραφίες αφορούν τις ψησταριές αλλά μέσα σε αυτές παρουσιάζεται και μια σειρά ανθρώπων που αφού έκαναν τον κύκλο της ζωής τους στ’ Άγραφα, έφυγαν για τον ουρανό αλλά θα μας μείνουν αξέχαστοι.

Δεν θα κάνω προσκλητήριο εκείνων που έφυγαν και αυτών που έμειναν - δεν είναι της στιγμής-  αλλά τούτη η δημοσίευση σε αυτούς είναι αφιερωμένη – για όσα μας δίδαξαν, για όσα μας έμαθαν, για όσα έδωσαν να εννοήσουμε τον ανεπανάληπτο κόσμο των Αγράφων του οποίου τελευταίες σκηνές είναι και αυτές που τραβήχτηκαν το 2008 και το 2011 με τη φυσική παρουσία προσώπων που με τον τρόπο τους το καθένα έγραψαν την κοινή τους ιστορία στα Άγραφα.

Φυσικά και το πανηγύρι, χάρη στην πίστη των Νεραϊδιωτών αλλά και των κατοίκων όλης της περιοχής συνεχίζει να γίνεται και στο μέλλον δεν αποκλείεται να εξελιχθεί σε ένα σπουδαίο πανηγύρι για τ’ Άγραφα αλλά αυτό το αφήνω να το σχολιάσουν αυτοί που τότεθα το ζήσουν. Για μας που αγαπάμε τ’ Άγραφα και τους Αγραφιώτες, στη μνήμη μας θα είναι πάντα εκείνα τα πανηγύρια που έκαναν όπως ήξεραν οι παλιοί Αγραφιώτες...

ΜΕΓΑΛΗ ΚΑΨΗ, 08092016

ΟΙ ΓΕΡΟΝΤΕΣ ΣΤΟΝ ΚΥΚΛΟ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ

Με τον Νίκο και τη Γιαννούλα Μακρή μπροστά στο τζάκι του σπιτιού τους στο Μέγα Λάκο

 

Μοιάζει ακίνητος ο χρόνος στον μικρό ξεχασμένο οικισμό με την ξάγναντη θέση Καραγκιόζης του Μέγα Λάκου Νεράιδας (Σπινάσα) της Καρδίτσας, πάνω από το Μέγδοβα και η μέρα να κυλάει μονότονα γύρω από το αναμένο τζάκι των γερόντων, του Νίκου Μακρή και της Γιαννούλας, του μοναδικού ζευγαριού που απόμεινε να ζει εκεί, αλλά δεν είναι έτσι...

Γιατί τα σημάδια του κύκλου που αυτοί ακολουθούν στη ζωή ήδη δείχνουν πως πρέπει να ετοιμάζονται για μια νέα παραγωγική περίοδο, ασφαλώς και μειωμένη, σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια που ήταν πιο νέοι και είχαν και αρκετούς γείτονες στους κοντινούς οικισμούς να αλλάζουν μιακουβέντα και να βοηθάει ο ένας τον άλλο. Και τα σημάδια, δεν είναι τίποτα άλλο από τις κορομηλιές που αψηφούν το κρύο και ανθίζουν άφοβα και μέρα με τη μέρα η ανθοφορία τους ανεβαίνει όλο και ψηλότερα από το ποτάμι στις πλαγιές των βουνών, η έντονη ερωτική δραστηριότητα των σπουργιτιών στους φράχτες και τις πατουλιές, η αυξημένη ωοτοκία που έχουν οι κότες τους που ζουν διαρκώς μαντρωμένες από τον κίνδυνο των άπειρων αρπακτικών που κυκλοφορούν πεινασμένα μέρα νύχτα στον έρημο τόπο και κυρίως, το μεγάλωμα των αρνιών και των κατσικιών που γεννήθηκαν φέτος. Τούτο, μαζί με την έναρξη της πικρής Σαρακοστής δηλώνει επίσης πως πλησιάζει και το Μέγα Πάσχα, ήτοι η πώλησή τους στο χασάπη και η αρχή κατόπιν της περιόδου του αρμέγματος μέχρι το καλοκαίρι που θα αρχίσει πάλι η περίοδος της αναπαραγωγής. Παράλληλα, το τράβηγμα των νερών από τα χωράφια και τους κήπους, υποννοεί την προετοιμασία για μια ακόμη περίοδο καλλιεργητική περίοδο τα αποτελέσματα της οποίας θα ζυγιστούν και θα εκτιμηθούν στη λήξη της, τον Σεπτέμβριο.

Είναι έξι - επτά δεκαετίες που οι Μακραίοι έζησαν αυτόν τον κύκλο στον Καραγκιόζη, με τις χαρές του και τις πίκρες του και άπειρες των προγόνων που προηγήθηκαν απ’ αυτούς στον τόπο. Αυτοί όμως είναι οι τελευταίοι που θα τον κλείσουν και όπως φαίνεται οριστικά, γιατί κανένας, ούτε τα παιδιά τους, ούτε τα παιδιά των γειτόνων τους πρόκεται να αναλάβουν...

 

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Το ζευγάρι του Νίκου και της Γιαννούλας Μακρή είναι και οι τελευταίοι άνθρωποι με τους οποίους μίλησα προχθές και με την ωραία συνέντευξη που έκανα μαζί τους έκλεισα κι εγώ τον κύκλο των ανθρώπων που μιλάω εδώ και δυο χρόνια για το βιβλίο «Ελεύθεροι στα δεσμά των Αγράφων» που τιμής ένεκεν για πρώτη φορά θα παρουσιασθεί στην Καρδίτσα την 1η Απριλίου. Μοιάζει με ψέμα, αλλά θα είναι αληθινό....  

ΑΘΗΝΑ, 07032014

ΧΙΟΝΙΣΜΕΝΗ ΜΠΗΚΕ Η ΣΑΡΑΚΟΣΤΗ...

 

Καλημέρα σας και καλή Σαρακοστή να έχουμε όλοι και προσοχή στα καλώδια της ΔΕΗ για όσους πρόκειται να πετάξουν αετό και στα ύποπτα θαλασσινά για όσους την αράξουν σε τίποτα ταβερνεία με υπερτιμημένα εδέσματα λόγω του εθίμου.

... Εμείς εδώ πάνω στα θεσσαλικά  Άγραφα, στη Νεράιδα (Σπινάσα) Καρδίτσας, ξημερώσαμε με λίγο χιονάκι στις στέγες και στα δέντρα, ίσια - ίσια να βεβαιωθεί η φήμη πως ο Μάρτης μπορεί να γίνει εκτός από γδάρτης στην τσέπη και παλουκοκάφτης και κατά συνέπεια, ούτε με αετούς θα ασχοληθούμε, ούτε με καρναβάλια και απλά θα την αράξουμε στο καφενείο του Νίκου Χαλάτση και θα βρέξουμε το σταματάκι μας με λίγο τσίπουρο για να ζεσταθούμε μέχρι να πάρει λίγο το χιόνι από τα ψηλότερα και να πάμε στο Μέγα Λάκο και τη Μπουκουβίτσα γιατί έχουμε κι εκεί να δούμε και να μιλήσουμε με λίγο κόσμο... (Στη φωτογραφία μια ανθισμένη κορομηλιά στην αυλή του παπα Σωτήρη Μπαλτή, μας καλοσωρίζει σήμερα στη Νεράιδα).

ΝΕΡΑΙΔΑ,03032014

ΜΑΣ ΕΦΥΓΕ ΚΑΙ Ο ΚΩΝΣΤΑΝΤΗΣ ΘΑΝΟΣ

Από τις τελευταίες φωτογραφίες του Κωνσταντή Θάνου, το χειμώνα του 2013 που ήταν στο χωριό και πριν ξεκινήσουν οι περιπέτειες με την υγεία του. Παρά τα χρόνια του μπορούσε να αυτοεξυπηρετηθεί και μάλιστα ζύμωνε μια φορά την εβδομάδα και το ψωμί που έφτιαχνε πραγματικά μοσχοβολούσε. Μια τέτοια ημέρα τον πέτυχα να ξεφουρνίζει και μέχρι να κρυώσει λίγο το ψωμί και να φάμε μαζί με τυρί που έπηζε ο ίδιος αφού είχε χάσει από χρόνια την κυρά του, κάναμε μια επανάληψη σε όσα είχαμε πει να συμπληρώσαμε την αφήγησή του.

Πέταξε χθες στους ουρανούς και ο Κωνσταντής Γ. Θάνος (1926 - 2014) από τη Νεράιδα (Σπινάσα) Καρδίτσας, ένας από τους τελευταίους Αγραφιώτες που όλη η ζωή του ήταν μια μακρά άσκηση πάνω στην ελευθερία, όπως αυτή την διδάχθηκε από τους προγόνους του και όπως ο ίδιος την θήτευσε σε πολύ δύσκολους χρόνους γι’ αυτόν, την οικογένειά του και όλη την περιοχή των Αγράφων κατά τα τραγικά χρόνια της δεκαετίας 1940 - 1950.

Ο Κωνσταντής έφυγε με ένα παράπονο· δεν πρόλαβε να δει το βιβλίο που ετοιμάζαμε γι’ αυτόν και όλους τους συχωριανούς του και τώρα θα του το στείλουμε να το διαβάσει στους ουρανούς μαζί με τους άλλους που έφυγαν νωρίτερα απ’ αυτόν και τον περίμεναν να τους φέρει νέα για το πώς ρήμαξε το χωριό, πως έκλεισαν όλες οι στράτες και τα μονοπάτια από τα κλαριά, πως στέρφεψαν οι βρύσες, πως χορτάριασαν τα μαντριά και βουβάθηκαν τα βοσκοτόπια. Να τους πει και για το Μέγα Γεφύρι που τελευταίος το είδε όρθιο τον Ιούνιο του 1949, στέκει ακόμη γκρεμισμένο, για τον απότομο Φλίσιο που γέμισε ως την κορυφή δέντρα, για το τον Μέγδοβα που δεν έχει ψάρια, για όλα όσα ακόμα ψυθιρίζουν στο χωριό για τα περασμένα και δεν μπορούν να τα ακούσουν από εκεί ψηλά που αγναντεύουν... 

Ο Κωνσταντής Θάνος με το χαρακτηριστικό μουστάκι του, 

σε φωτογραφία ταυτότητας τραβηγμένη το 1961.

Άργησα ομολογώ να το στείλω στο τυπογραφείο αυτό το βιβλίο «Ελεύθεροι στα δεσμά των Αγράφων» είναι ο τίτλος του και ξεκίνησε να γράφεται σαν άκουσα πριν από λίγα χρόνια τον Κωνσταντή να αφηγείται πως αυτός και η οικογένειά του, έζησαν με πρωτοβουλία φυσικά του πατέρα του, Γιώργη Θάνου, από τον Νοέμβριο του 1947 έως τον Ιούνιο του 1949, στην περίοδο εκείνη του Εμφυλίου που κορυφώθηκαν οι συγκρούσεις  μεταξύ τακτικού στρατού και ανταρτών, κρυμμένοι και χωρίς καμία επαφή με τον κόσμο, στο ρέματα του Μέγδοβα και στις κορυφές των Αγράφων. Κρυμμένοι στον ίδιο τόπο ήταν και άλλοι, αλλ’ αυτοί είχαν κάποια σχέση με τους αντάρτες ή τους ακολουθούσαν για να προστατευτούν από τις παρακρατικές συμμορίες και τον ίδιο το στρατό. Η περίπτωση όμως των Θαναίων, ήταν μοναδική γιατί ούτε με τους αντάρτες ήταν αλλά δεν ήθελαν να μετακινηθούν στον κάμπο και στην Καρδίτσα, όπως κατόπιν εντολής του στρατού έγινε.

Έτσι με ένα τέχνασμα,η οικογένεια του Θάνου κατάφερε και διέφυγε της επιτήρησης του στρατού και με το κοπάδι τους πέρασαν κρυφά το Μέγδοβα και προχώρησαν προς τα Άγραφα, στου Κύφου, στη Μπέσια και στη Ρογγάτα,  όπου όλο αυτό το διάστημα έμειναν σε πρόχειρες καλύβες, κουφάλες δέντρων και σπηλιές χωρίς να έχουν και πολλές επαφές και πάντα επιφυλακτικοί με τους αντάρτες που ήταν γεμάτος ο τόπος και εκεί είχαν τις βάσεις ανεφοδιασμού και τα νοσοκομεία τους. Τούτοι οι άνθρωποι κατάφεραν να επιζήσουν από το κοπάδι τους και τα ζωντανά που είχαν παρατήσει οι συγχωριανοί τους και από λίγα σοδέματα των χωραφιών και γύριζαν στα δάση αλλά εκείνο το βασικό  που τους κράτησε στη ζωή ήταν ότι μέχρι τότε δεν είχε διακοπεί καθόλου η σχέση τους με τη φύση και ήξερα πολύ καλά πώς να τραφούν αλλά και πώς να κινηθούν και προφυλαχτούν από τα φυσικά φαινόμενα, όσο σκληρά κι αν αυτά ήταν. Ο πόλεμος γι’ αυτούς ήταν μια υπόθεση που απασχολούσε άλλους και χάρη στην ευελιξία που διέθεταν, ελάχιστα τους επηρρέαζε κι έτσι πορεύτηκαν και έζησαν για 30 ολόκληρους μήνες στα Άγραφα.  

Ο Κωνσταντής Θάνος με τον Κώστα Πλατσιούρη όταν πήγαμε για πρώτη φορά, το 2007 στο γρεμισμένο Μέγα Γεφύρι (το οποίο κοσμεί και το εξώφυλλο του βιβλίου) να μας μιλήσει γι’ καθώς αυτός ήταν και ο τελευταίος που το είδε όρθιο λίγο πριν το ανατινάξει ο στρατός τον Ιούνιο το 1949 για να μην περνάνε τάχα οι αντάρτες από τη μια όχθη στην άλλη του Μέγδοβα.

Η περίπτωση των Θαναίων είναι μοναδική στα χρονικά του Εμφυλίου και ήταν όπως προαναφέρθηκε με τις αφηγήσεις του Κωνσταντή το έναυσμα να αρχίσω να γράφω ένα βιβλίο (τον Μάρτη του 1999 ήταν και θέμα για μια εισήγηση σε επιστημονικό συνέδριο στο Αγρίνιο) αλλά μιλώντας με τους Νεραιδιώτες για εκείνα τα χρόνια, διαπίστωσα πως ιδιαίτερο ενδιαφέρον και σε αντιδιαστολή με την περίπτωση των Θαναίων παρουσιάζει και η ζωή των υπολοίπων στην εξορία του κάμπου, της Καρδίτσας και αυτών που πολέμησαν είτε στις τάξεις των ανταρτών, είτε στα τμήματα του εθνικού στρατού μέχρι το καλοκαίρι του 1949 που σταμάτησαν οι εχθροπραξίες. Παλεύοντας με ένα σωρό συνεντεύξεις, πάνω από 40 είναι οι άνθρωποι που μίλησα μαζί τους επί ώρες και ημέρες ώστε να καταγράψω όσο το δυνατόν αμερόληπτα και αυτή την περίοδο, διαπίστωσα πως θα ήταν μισό βιβλίο αν δεν περιελάμβανα στις σελίδες του και το πώς αυτός ο αρχαϊκός όντως κόσμος, μετά από την φοβερή αυτή δεκαετία ξανάχτισε τα ρημαγμένα σπίτια του, συγκρότησε πάλι χωριό και έκανε κοινωνία που κατάφερε να ανθίσει πάνω στα ερείπια και στις φρικτές μνήμες. 

Ο Κωνσταντής με τον Γιώργο Μαργαρίτη που χάσαμε κι αυτόν πρόπερσι και τον Μήτσο Μονάντερο στο πανηγύρι της Παναγίας της Σπινάσας, (8 Σεπτεμβριου 2011).

Αυτό ήταν που με πήγε αρκετά πίσω στην έκδοση και ακόμη, η ανάγκη να καταδυθώ στη βιβλιογραφία και στην έρευνα των ιστορικών πηγών, αφού όλο το βιβλίο στηρίζονταν σε αφηγήσεις για γεγονότα και καταστάσεις που έζησαν οι Νεραϊδιώτες,  τα οποία όμως ήθελαν μια σωστή τοποθέτηση τουλάχιστον μέσα στο ιστορικό πλαίσιο για την περιοχή, πράγμα το οποίο όπως γνωρίζουν οι ερευνητές αυτής της περιόδου είναι αρκετά δύσκολο γιατί παρουσιάζει πολλές λαθεμένες καταγραφές λόγω της μονομέρειας που τους διέκρινε.

Με τον Κωνσταντή στην τελευταία φωτογραφία που μας τράβηξε ο Κώστας Πλατσιούρης το χειμώνα του 2013 στο μαγαζί του Μήτσου Μονάντερου. Τα είχαμε πει όλα και πίναμε ήσυχοι τα κρασάκια μας.

Τέλος πάντων, για τον Κωνσταντή τον οποίο αποχαιρετάμε σήμερα το μεσημέρι από τον Αϊ - Γιώργη της Νεράιδας ξεκίνησα να μιλήσω και αλλιώς κατέληξα. Κατάφερα όμως νομίζω να σας ανακοινώσω ότι είμαι πολύ πικραμένος ότι το βιβλίο δεν θα συνοδέψει τον Κωνσταντή Θάνο στους ουρανούς των Αγράφων, αλλά δηλώνω ότι στις 17 Μαρτίου, θα είναι έτοιμο και η παρουσίασή του στην Καρδίτσα θα είναι και το πρώτο, οφειλόμενο από μένα και τον φίλο Κώστα Πλατσιούρη μνημόσυνο σε έναν άνθρωπο που αγαπήσαμε πολύ. Μέσα από τις σελίδες του λοιπόν θα γνωρίσετε τον Κωνσταντή και θα μάθετε για ένα μικρό έπος που γράφτηκε από λίγους ανθρώπους στη Νεράιδα και δεν θέλουμε να ξεχαστεί. 

Το εξώφυλλο του βιβλίου «Ελεύθεροι στα δεσμά των Αγράφων»

 που δεν πρόλαβε να ξεφυλλίσει και να χαρεί ο Κωνσταντής

 και το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 17 Μαρτίου.

ΝΕΡΑΙΔΑ (ΣΠΙΝΑΣΑ) 18022014