ΟΤΑΝ ΔΕΝ ΕΛΕΙΠΑΝ ΤΑ ΕΡΓΑΤΙΚΑ ΧΕΡΙΑ

 

Καθώς φτάνει ο καιρός για το μάζεμα της ελιάς που είναι και η πιο εκτεταμένη καλλιέργεια στην Ελλάδα  αρχίζουμε να ακούμε και να διαβάζουμε ότι λείπουν εργατικά χέρια και μπορεί ο καρπός να μείνει στα χωράφια. Με αφορμή τις ελιές ξεκινάει ένας άλλος διάλογος για την έλλειψη εργαζομένων σε κάθε πτυχή σχεδόν της οικονομίας μας, ακόμη και του Δημοσίου που παραδοσιακά είναι και ο μεγαλύτερος εργοδότης στη χώρα μας!

Για την αντιμετώπιση του ζητήματος ακούγονται ένα σωρό γνώμες, από ειδικούς και άσχετους, όλοι επισημαίνουν πως οι ντόπιοι δεν φτάνουμε να καλύψουμε τις ανάγκες μας σε εργατικά χέρια και μάλιστα τα χρόνια που θα ακολουθήσουν θα λιγοστέψουμε. Φυσικά σαν λύση αναφέρονται οι μετανάστες αλλά κι εδώ υπάρχουν ένα σωρό ζητήματα που έχουν να κάνουν με το άσυλο, τον χρόνο παραμονής, τις ειδικότητες, πράγματα που θα μπορούσαν να λυθούν εύκολα αλλά ένα πλήθος ετερόκλητων δυνάμεων εμποδίζουν την δημιουργία ενός πλαισίου που θα μπορούν να κινηθούν εργαζόμενοι και εργοδότες.

Στον διάλογο επίσης συχνά αναφέρεται η απροθυμία των νέων (ηλικίας 20 – 30) οι οποίοι συγκροτούν και τον μεγαλύτερο δείκτη ανεργίας στην Ευρώπη να εργαστούν στα χωράφια και σε άλλα χειρωνακτικά επαγγέλματα προφασιζόμενοι τις σπουδές και την απειρία. Δικαιολογημένα, αφού η πλειονότητά τους θεωρούσε το πτυχίο ως κλειδί που ανοίγουν οι πόρτες της εργασίας ενώ ο τρόπος που σπούδασαν τους απομάκρυνε από την πραγματική αγορά της εργασίας που ακόμη ο κάθε ανειδίκευτος μπορούσε να βρει ένα μεροκάματο. 

Είναι ένα σωρό ζητήματα που στην ταχύτητα της εξέλιξής της τις τελευταίες δεκαετίες η ελληνική κοινωνία ούτε καν ασχολήθηκε, όπως δεν ενδιαφέρθηκε για την ερήμωση της υπαίθρου η οποία και αντιμετωπίζει φανερά πλέον την έλλειψη όχι μόνο εργατικών χεριών για το μάζεμα των καρπών αλλά και για μια σειρά άλλων επαγγελματιών τους οποίους μπορούν να αναζητήσουν πλέον μόνο στις μεγάλες πόλεις και σε κάποια κεφαλοχώρια.

Τα τελευταία τριάντα χρόνια την ανάγκη αυτή κάλυψαν με επιτυχία οι γείτονες Αλβανοί καθώς και άλλοι από τα Βαλκάνια αλλά καθώς άλλαξαν τα πράγματα στις χώρες τους, όσοι επένδυσαν σε αυτές επέστρεψαν να κάνουν νοικοκυριό εκεί. Όσοι δε φτιάχτηκαν στην Ελλάδα, άλλαξαν σιγά – σιγά τρόπο ζωής και εξομοιώθηκαν με τους Έλληνες στις αντιλήψεις περί εργασίας και ποιος τις κάνει. Από την άλλη μεριά, οι Ασιάτες και οι Αφρικανοί μετανάστες στην Ελλάδα, ελάχιστα ενδιαφέρονται για τέτοιες δουλειές και μάλιστα όταν αυτές βρίσκονται έξω από την Αθήνα ή άλλα αστικά κέντρα. Έτσι, και με μεγαλύτερο μεροκάματο αν διαθέσουν οι παραγωγοί ελιάς, δύσκολα θα βρουν εργάτες.

Το θέμα πάντως δεν είναι καινούργιο. Πάντα στο μάζεμα της ελιάς χρειάζονταν πολλά χέρια και μέχρι τις πρώτες δεκαετίες που η ύπαιθρος ήταν γεμάτη κόσμο, οι νέοι από τα ορεινά χωριά κυρίως μετανάστευαν για δυο – τρεις μήνες στις ελαιοπαραγωγικές περιοχές. Απ’ αυτές επέστρεφαν στα χωριά τους με κάποια χρήματα γιατί δεν ήταν και τίποτα σπουδαία τα μεροκάματα τότε και κανένα ντενεκέ λάδι που ήταν πιο πολύτιμο. Δεν πήγαιναν ψάχνοντας αλλά ακολουθούσαν κάποιους που γνώριζαν τους ελαιοπαραγωγούς και αυτοί φρόντιζαν για την διαμονή τους και την διατροφή τους. Σε αναλογία δε αντρών και γυναικών, περισσότερα ήταν τα κορίτσια και αυτό ήταν και ένα ταξίδι χειραφέτησής τους καθώς αρκετά παντρεύονταν εκεί που πήγαιναν. Το ίδιο συνέβαινε και με το μάζεμα του βαμβακιού στη Θεσσαλία στη μέχρι που εμφανίστηκαν οι μηχανές. Άδειαζαν τα ορεινά χωριά από τα κορίτσια που πήγαιναν να μαζέψουν βαμβάκι ή άλλα προϊόντα στον κάμπο.

Η δεξαμενή αυτή των ντόπιων εργατικών χωριών άδειασε μετά την δεκαετία του ΄80, όπως άδειασε και ολόκληρη η ύπαιθρος και το φαινόμενο μπορεί να επαναληφθεί όταν υπάρξει ανάγκη που δεν θα βάζει μπροστά τα πτυχία ή την απειρία. Πότε θα γίνει αυτό κανένας δεν γνωρίζει αλλά η ιστορία δεν γράφεται όπως τη θέλουμε εμείς αλλά όπως αυτή κυλάει…

 Στη φωτογραφία, νέοι και νέες από το χωριό Νεράϊδα (Σπινάσα) Καρδίτσας σε κάποιο ελαιοπαραγωγικό χωριό της Λοκρίδας, στις αρχές της δεκαετίας του ’60.

ΑΘΗΝΑ, 11102022

ΛΙΟΜΑΖΕΜΑ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ

Τα δέντρα που είναι συνδεδεμένα περισσότερο από κάθε άλλο με την Αθήνα, καθότι δώρο της θεάς Αθηνάς προς τους Αθηναίους που την επέλεξαν αντί του Ποσειδώνα ως πολιούχο, είναι οι ελιές και από εκείνη την εποχή του μύθου μέχρι σήμερα, παίζουν σημαντικό ρόλο στη ζωή όχι μόνο της πόλης αλλά όλης της Ελλάδας και αποτελούν ένα βασικό στοιχείο της οικονομίας των μεσογειακών χωρών όπου και εξαπλώνεται το ευλογημένο αυτό δέντρο.

Ένα τέτοιο δέντρο θα περίμενε κανείς να έχει μια διαφορετική αντιμετώπιση στην πόλη, είδη του οποίου να είναι φυτεμένα σε κάποιους επιλεγμένους χώρους και να φροντίζονται υποδειγματικά ώστε να τα βλέπουν οι ντόπιοι και οι ξένοι της Αθήνας και να μαθαίνουν γι’ αυτά μέσα από ειδικά φυλλάδια και εκδόσεις.  Πέρα από αυτό όμως ο επισκέπτης της πόλης μέσω του υλικού αυτού θα γνωρίζει περισσότερα για το λάδι και θα γίνονταν πρεσβευτής του εξαιρετικού αυτού προϊόντος της ελληνικής γης σε ολόκληρο τον κόσμο.   

Θα πείτε υπάρχουν ένα σωρό ελιές στην Αθήνα, στον Εθνικό Κήπο, την Αρχαία Αγορά, στους λόφους, τα πάρκα, τις πλατείες ακόμα και σε κάποιους δρόμους  δημιουργούν δεντροστοιχίες . Πιθανόν να ήταν και περισσότερες σε δεντροστοιχίες αλλά από τη μια μεριά η στενοί δρόμοι δεν επιτρέπουν την ανάπτυξή τους και από την άλλη, ο καρπός τους όταν ωριμάζει πέφτει και λαδώνει τα πεζοδρόμια και όσα αυτοκίνητα απολαμβάνουν τον ίσκιο τους. Έτσι, προτιμούνται οι νεραντζιές, οι ακακίες και άλλα δέντρα, τα περισσότερα από τα οποία προέρχονται από εξωτικές χώρες και δεν έχουν καμιά ιστορία να πούνε. 

Όπως και να έχει πάντως οι ελιές  δεν έχουν τη θέση που τους αρμόζει στην πόλη και όπου βρίσκονται, από τύχη συνεχίζουν να υπάρχουν και ορισμένες απ’ αυτές μάλιστα δεν ξεχνούν να καρπίζουν προς απογοήτευση των οδοκαθαριστών που είναι υποχρεωμένοι να σκουπίζουν τον πεσμένο καρπό από τα πεζοδρόμια. Αυτές τις ελιές τις φορτωμένες με καρπό, ακόμα και στις γλάστρες της Ερμού και σε άλλα σημεία του λεγόμενου εμπορικού κέντρου τις προσέχουν κι άλλοι και κλεφτά αρπάζουν απ’ αυτές καμιά ελιά όταν ωριμάσουν. Έτσι για το καλό, να θυμηθούν το λιομάζωμα στην πατρίδα τους και να νοσταλγήσουν τους ανθρώπους, τον τόπο και τις χάρες του που έζησαν κάποτε. 

Κάποιες άλλες όμως ελιές είναι πιο τυχερές, αυτές που βρίσκονται μέσα στους αρχαιολογικούς χώρους κυρίως γιατί είναι προφυλαγμένες από διάφορες παρεμβάσεις, είναι λίγοι αυτοί που τις πλησιάζουν και η σκιά τους δεν γεμάτη σκουπίδια όπως στις πλατείες. Αυτές τις έχουν σημαδεμένες οι άνθρωποι οι οποίοι προφανώς έχουν σχέση με αυτούς τους χώρους, φύλακες κυρίως οι άλλοι υπάλληλοι και κάθε χρόνο τέτοια εποχή κάνουν το αυτονόητο που γίνεται σε όποιο σημείο της Ελλάδας υπάρχουν ελιές. Μαζεύουν τις ελιές και τούτο πέρα από την ευχαρίστηση που νιώθει το δέντρο γιατί έτσι συμπληρώνει τον κύκλο της καρποφορίας του, εξοικονομούν για τα σπίτια τους λίγο από το λάδι της χρονιάς και με όλη τη διαδικασία αποτίουν την δέουσα τιμή στο ιερό δέντρο της Αθήνας.

Η σκηνή του λιομαζώματος, προχθές την Κυριακή στον χώρο πίσω από την Ακαδημία Αθηνών όπου συμμετείχαν κάποιοι άνθρωποι οι οποίοι ασφαλώς γνώριζαν από ελιές και εύχομαι του χρόνου, το παράδειγμά τους να ακολουθήσουν περισσότερο και να γίνει μια μεγάλη γιορτή για τους Αθηναίους και τους τουρίστες με τις ελιές της πόλης. Τους αξίζει… 

ΑΘΗΝΑ, 27112019. Εφημερίδα "Φιλελεύθερος", σελ. 35     

Η ΚΑΤΑΔΙΚΗ ΜΙΑΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΙΑΣ

Αποτελεί κορυφαίο φαινόμενο μιας περίεργης αντίληψης για την φύση η μεταφύτευση ηλικιωμένων δέντρων σε διάφορα σημεία της πόλης καθώς ο χρόνος ζωής που αυτά έχουν μπροστά τους είναι μετρημένος. Έτσι, ούτε ο κόπος αξίζει αλλά ούτε και η δαπάνη για τα ταμεία του κάθε Δήμου που αποφασίζει να «στολίσει» κάποια πλατεία με ένα θνησιγενές δέντρο και αυτό συμφέρει μόνο τους εμπόρους και τους εργολάβους.

Τα τελευταία χρόνια της οικονομικής φούσκας που ζούσε η Ελλάδα, τότε ήταν που παρατηρήθηκε μετά τους εισαγόμενους φοίνικες μαζί με τα σκαθάρια που τους αποδεκάτισαν και η μεταφύτευση αιωνόβιων  ελιών σε ορισμένα σημεία των πόλεων για διακοσμητικούς λόγους. Οι σχετικές επιχειρήσεις επενδύθηκαν  μάλιστα με συγκίνηση για τη σωτήρια τάχα αυτών των δέντρων, πολλά από τα οποία μετρούν εκατοντάδες χρόνια ζωής στον κορμό τους, από την ξύλευση και το εμπόριο καυσόξυλων αλλά και γιατί αυτά θύμιζαν τον αρχαίο ελαιώνα της Αττικής που μόνο ελάχιστοι μπορούν να καταλάβουν που βρίσκεται μέσα σε μια περιοχή που επικρατεί η πιο άναρχη δόμηση του λεκανοπεδίου.

Πολλοί είδαν το φαινόμενο και ως εικαστική παρέμβαση σε διάφορες αμφίβολες αναπλάσεις δημοσίων χώρων οι οποίες γίνονταν πρόχειρα και επιπόλαια γιατί κακά τα ψέματα, ποιος εικαστικός θα έβαζε θέμα να γίνει όλη η πλατεία ελαιώνας, έστω σε μικρογραφία για να νιώσει άνετα η γέρικη ελιά που ξεκόλλησαν με βία από το χωράφι και την μετέφεραν εκεί; Ασφαλώς και πόνεσε στο ξερίζωμα αλλά είναι ευχαριστημένη που δεν έγινε καυσόξυλα. Εκεί η ελιά σε όλη την πορεία της ζωής της έβλεπε πουλιά να κουρνιάζουν στα κλαδιά της, άλλα ζωντανά της υπαίθρου να ακουμπάνε στον κορμό της, ανθρώπους να την πλησιάζουν, να την κλαδεύουν, να την φροντίζουν, να μαζεύουν τον καρπό της.

Τώρα εκεί που την έβαλαν με τραυματισμένες και ταλαιπωρημένες τις ρίζες τους βλέπει μόνο αυτοκίνητα να τρέχουν  όλο το εικοσιτετράωρο, αδέσποτα σκυλιά να κοιμούνται κάτω από τη σκιά της, κόσμο πολύ να την προσπερνάει και το χειρότερο, νιώθει κάποιους να την κοιτάζουν όπως ένα άγριο ζώο σε ζωολογικό κήπο ή του παραδόξου πλάσματος σε τσίρκο όπως έκαναν παλιότερα και έκοβαν εισιτήρια από τους θεατές. Χώρια που ο φωτισμός που έβαλαν στην ανάπλαση δεν την αφήνει να κλείσει μάτι ούτε λεπτό μέσα στη νύχτα.

Αυτές οι πανάρχαιες ελιές έρχονται να θυμίσουν ότι στις πλατείες που στολίζονται επίσης με φοίνικες και άλλα εξωτικά φυτά, ότι εκεί ευδοκιμούσε το είδος τους πριν από πολλούς αιώνες και οι κάτοικοι των Αθηνών από τη σοφία αυτού του ιερού δέντρου εμπνεύστηκαν πλείστα όσα τους πέρασαν στην αιωνιότητα και μνημονεύονται. Ο μύθος του αγώνα της Αθηνάς με τον Ποσειδώνα με νικητή την κόρη του Δία, το μαρτυρά μέχρι σήμερα.

Η φωτογραφία από τον Νίκο Κουρμούλη με πέτυχε στην αυτοψία…

Της Αττικής γης θαύμα ήταν και είναι η ελιά και από καμιά γενιά δεν αμφισβητήθηκε εκτός από τις τελευταίες που ξήλωσαν και ξύλισαν  τον αρχαίο ελαιώνα της για να κάνουν οικόπεδα να στεγάσουν κι άλλους κατοίκους. Κι αυτοί με τη σειρά τους είχαν παρατήσει τους πατρογονικούς ελαιώνες σε όλη την Ελλάδα για να αναζητήσουν την τύχη τους στην Αθήνα και με την μεταφύτευση όλοι μαζί καλλιεργούν της ψευδαίσθηση μιας συνέχειας.

-  -  Η νεκρή ελιά στη φωτογραφία βρίσκεται στο διάζωμα της Αθανασίου Διάκου όπως αυτή αρχίζει από την λεωφόρο Συγγρού.

ΑΘΗΝΑ, 03042019. Εφημερίδα "Φιλελεύθερος", σελ. 37

ΜΙΑ ΥΠΟΚΛΙΣΗ ΣΤΟ ΘΑΥΜΑ ΤΗΣ ΕΛΙΑΣ

Καλά είναι να ασχολούμαστε με ονειροπαγίδες και άλλα όμορφα της πόλης, αλλά ας περάσουμε σε πράγματα λίγο πιο σοβαρά. Άκουγα ώρα πολλή τώρα, μια κυρία, υποψήφια της «ΕΛΙΑΣ», καινούργιο πρόσωπο όπως αυτοπροσδιορίστηκε να μιλάει σε κάποιο ραδιόφωνο και να λέει τέτοιες κοινοτυπίες που αν τις έλεγε σε μια πραγματική ελιά, αυτή θα ξεραίνονταν αμέσως. Δεν ξέρω που τις βρίσκουν, αυτή και πολλές άλλες γυναίκες και άνδρες  και τις βάζουν στις λίστες των υποψηφίων ευρωβουλευτών και δεν θέλω μέρα που είναι και ετοιμάζομαι να βγω μια μεγάλη βόλτα στην πόλη να κάνω περίεργες σκέψεις.

Δεν μπορώ όμως να αφήσω να μας προσπεράσει μια πολύ ωραία σκηνή (συμπαθάτε με για την μη αποκαλυπτική φωτογραφία, για λόγους δεοντολογίας μοιάζει πρόχειρη) που είδα χθες στη Διονυσίου Αεροπαγίτου και με συγκίνησε. Μια ώριμη κυρία, οργανωμένη με καλή φωτογραφική μηχανή και μπαστούνι ευστάθειας για καλύτερη δουλειά  για την γνωριμία της με την Αθήνα και τα στοιχεία της και όχι σαν το πλήθος που δουλεύει με τα τηλέφωνα και άλλα χαζοεργαλεία, να έχει κάτσει ώρα πολλή και να φωτογραφίζει με πολλή προσοχή και ευλάβεια τα λουλούδια μιας αληθινής ελιάς που είναι δίπλα από τον πεζόδρομο. 

Δεν ξέρω τις σας λέει μια τέτοια σκηνή αλλά εμένα, με συγκίνησε. Για το θέμα αλλά και για τον τρόπο της άγνωστης και ιδιαίτερα ευγενικής κυρίας που έδωσε προσοχή σε αυτή τη σπουδαία στιγμή, της ανθοφορίας της ελιάς. Στιγμή που συνήθως εμείς προσπερνάμε και ψάχνουμε, όπως κάνουν πολλοί συμπολίτες μας σήμερα (στο Κάραβελ ακούω) να δώσουν νόημα στη ζωή τους και να συνεχίσουν τη μόνη δουλειά που ξέρουν να κάνουν, να πουλάνε παλιές ιδέες σε καινούργια συσκευασία και με καινούργιο όνομα, να μας ξεγελάσουν. 

ΑΘΗΝΑ, 13042014

ΤΟ ΛΙΟΜΑΖΩΜΑ ΣΤΗΝ ΑΙΓΙΑΛΗ

Το συνεργείο του λιομαζέματος στην ώρα της δουλειάς και σε μια αναμνηστική φωτογραφία μετά το τέλος μιας κουραστικής αλλά γόνιμης μέρας.

Από την αρχή της ιστορίας μέχρι σήμερα, στα λιόφυτα που σκεπάζουν τον κάμπο της Αιγιάλης δίνεται κάθε Νοέμβριο η μεγάλη μάχη για το λάδι του σπιτιού και του αγίων τα καντήλια και στην οποία συμμετέχουν όλοι οι άνθρωποι ανεξαιρέτως.

Ο Κλάους είναι ελβετός, αρχιτέκτων τοπίου και κάθε χρόνο έρχεται στην Αιγιάλη να μαζέψει ελιές γατί θεωρεί αυτή τη δουλειά υψηλή αισθητική...

Ο Κλάους από την Ελβετία είναι αρχιτέκτονας τοπίου και επισκέπτεται την Ελλάδα περισσότερα από 40 χρόνια· τα τελευταία δέκα όμως επιλέγει να έρθει κάθε Νοέμβριο στην Αμοργό στο λιομάζωμα γιατί του αρέσει και παράλληλα απολαμβάνει τη φθινοπωρινή αμοργιανή φύση. Αυτός βεβαίως και δεν έχει και τόση ανάγκη το μεροκάματο, όσο η Μαρία και ή Άννα από τη Βουλγαρία, ο Κούμπα από την Πολωνία και ο Ανδρέας με τον Φανούρη από την Αλβανία. Ούτε και ο νεαρός γάλλος Λώρη η ο δάσκαλος της μουσικής Γιάννης το κυνηγάνε, αλλά όλοι μαζί αποτέλεσαν πριν από λίγες ημέρες το πολυεθνικό συνεργείο που «χτένισε» τις ελιές στο περιποιημένο κτήμα του Νίκου Β. Βασάλου, στο Σηληνάρι της Λαγκάδας.

Είναι ζήτημα αν απ’ όλους ένας ήξερε πριν από λίγα χρόνια κατά που πέφτει η Λαγκάδα ή αν είχε ασχοληθεί παλιότερα με το μάζεμα των ελιών. Όλοι όμως τα κατάφεραν μια χαρά και καθώς φέτος βοήθησε αρκετά και ο ήπιος καιρός, έδειχναν ικανοποιημένοι σαν έπεφτε το σύνθημα για την αποχώρηση από το λιόφυτο. Εκείνη τη στιγμή όμως που έπρεπε να φορτωθούν ο Προκόπης και η Αραπίνα, τότε φαίνονταν οι διαφορές μεταξύ των εθνικοτήτων καθώς οι μόνοι που γνώριζαν πως φορτώνεται ένας γάιδαρος ήταν οι δυο Αλβανοί οι οποίοι καμάρωναν μάλιστα γι’  αυτή την επιδεξιότητά τους η οποία τους έδινε πόντους για την αναζήτηση εργασίας.  

Φυσικά και οι προαναφερόμενοι δεν ήταν οι μόνοι που μάζεψαν φέτος ελιές στην Αιγιάλη, πολλοί άλλοι ευρωπαίοι και κυρίως βαλκάνιοι έβγαλαν μεροκάματο, γιατί η παραγωγή ήταν μεγάλη και τα ντόπια χέρια δεν επαρκούσαν ή απουσίαζαν. Το ίδιο συνέβαινε και στα παλιότερα χρόνια και αντί Αλβανών και Γάλλων, τα αιγιαλίτικα λιόφυτα γέμιζαν εργάτες που έρχονταν από τα κοντινά νησιά, Ηρακλειά, Σχοινούσα και το Κουφονήσι και δούλευαν από νύχτα σε νύχτα μόνο για μια οκά λάδι! Σήμερα που ένα κιλό λάδι κάνει δεν κάνει τέσσερα ευρώ και το μεροκάματο ξεπερνάει τα σαράντα, η εγκατάλειψη των ελιών θεωρείται λογική αλλά κάτι τέτοιο δεν το χωρά το μυαλό των Αιγιαλιτών που θεωρούν ακόμη τις ελιές κομμάτι της ζωής τους. Οι περισσότερες μάλιστα έχουν ηλικία πάνω από 200 – 300 χρόνια, υπάρχει μάλιστα μια στο λιόφυτο του Βασσάλου που όπως υπολογίζουν πρέπει να είναι φυτρωμένη εκεί τουλάχιστον 2.500 χρόνια. Από την εποχή δηλαδή που ήκμασαν οι αρχαίες πόλεις της Αμοργού αυτό το μνημειακό δέντρο, το οποίο διατηρεί και τα σημάδια μιας φωτιάς από το παρελθόν, έδινε τις μικρές ελιές του στους Αμοργίνους.

Αυτά τα σπουδαία λοιπόν δέντρα που στήριξαν εκείνες τις παλιές κοινωνίες είναι οι πραγματικοί μάρτυρες της ιστορίας της Αμοργού και αν είχαν στόμα πολλά θα έλεγαν για τους ανθρώπους που γνώρισαν τόσους αιώνες, τις συνήθειές τους, τις ανάγκες τους, τις χαρές και τις λύπες τους. Αυτό βέβαια που δεν θα περίμεναν ποτέ είναι να αντικατασταθούν τα χέρια με ένα μακρύ κοντάρι που στην άκρη του έχει μια θορυβώδη σβούρα με πολλά πλαστικά κρόσια που εισχωρούν στο φύλλωμα του δέντρου και αποκολλούν τον καρπό και τα δάκτυλα από πλαστικά επίσης χτένια. Είναι ασφαλώς μια ευρεσιτεχνία που λιγοστεύει τον κόπο και περιορίζει τις ακροβασίες, αλλά ακυρώνει όλους τους κλασικούς ήχους του ελαιώνα, αποκλείει την κουβέντα των ανθρώπων μεταξύ τους και διώχνει μακριά τα πουλιά που πλημμυρίζουν τις λαγκαδιές και τους θάμνους της περιοχής αυτή την εποχή.

Παλιότερα, το λιομάζεμα στη Λαγκάδα ήταν μια κοινή για το χωριό γιορτή καθώς όλοι κατέβαιναν στα λιόφυτα και για να ξεχάσουν τον κόπο, έπιαναν το τραγούδι, έκαναν πειράγματα μεταξύ τους και γνωριμίες. Ήταν πράγματι ένας μήνας το χρόνο που όλοι οι κάτοικοι, μικροί και μεγάλοι ασχολούνταν με τις ελιές. Οι νοικοκυρές φρόντιζαν να έχουν έτοιμα παξιμάδια για ολόκληρο το μήνα, πολλοί μάλιστα ήταν αυτοί που έσφαζαν και το χοίρο τους από τον Σεπτέμβριο για να έχουν παστό κρέας και καβουρμά να τρώνε κατά αυτή την περίοδο. Το φαγητό τους στο λιόφυτο συμπληρώνονταν ακόμη και από παστά αλλά και φρέσκα ψάρια που τους έφερναν οι τρατάρηδες κι έτσι κανένας δεν έλειπε από τη μεγάλη μάχη της συγκομιδής.

Το συνεργείο του λιομαζέματος σε ένα διάλειμα κολατσίζει

Όταν λέγαμε «πάμε για ελιές», μας αφηγήθηκε η κυρά Ρήνη Βασσάλου, σήμαινε και μια ιδιαίτερη προετοιμασία του καλαθιού που απαραίτητα είχε μέσα μια ποδιά και ένα μακρύ σχοινί. Την μεγάλη ποδιά από κατσίκισιες τρίχες την οποία κατάργησαν αργότερα τα ελαιόπανα, τη χρησιμοποιούσαν να βάζουν μέσα τον καρπό που τραβούσαν με τα χέρια και το σχοινί να ανεβαίνουν στα ψηλά κλωνιά, όπου δεν έφτανε η σκάλα. Επειδή τότε δεν κλάδευαν όπως σήμερα αυστηρά τα δέντρα αλλά άφηναν τα κλωνιά τους να ψηλώσουν, έπιαναν δυο – τρία μαζί και τα έδεναν με το σχοινί, πατούσαν σε αυτό το σκαλοπάτι και έφτιαχναν ένα άλλο παραπάνω έτσι ώστε να φτάσουν όσο πιο ψηλά μπορούσαν. Αυτό το σκαρφάλωμα από κόμπο σε κόμπο ήταν εξαιρετικά επικίνδυνο και πολλοί, ανάμεσα τους και η κυρά Ρήνη κάποτε, το πλήρωναν κατά καιρούς με σοβαρά κατάγματα και ανεπανόρθωτες ζημιές.

Ο Νίκος Βασάλλος, ακουμπά στην πιο αρχαία ελιά του λιόφυτου

Εκείνα τα χρόνια δεν έπρεπε να μείνει ούτε κουκούτσι στο λιόφυτο και μάζευαν τις ελιές μια – μία από το έδαφος. Κατόπιν η μεταφορά τους γίνονταν πάλι μέσα σε τραγίσια τσουβάλια στα πρωτόγονα λιοτρίβια του χωριού που εκείνη την εποχή αριθμούσε έξι και τα οποία μέχρι το 1960 περίπου και συνήθως ήταν συνεταιρικά. Για να λειτουργήσουν, χρειάζονταν πάντα τρεις ανθρώπους: τον «μηχανικό» που έβαζε τη ζύμη κάτω από την πέτρα να αλεστεί, αυτόν που γύριζε τον κύλινδρο και έναν που ήταν βοηθός του «μηχανικού». Για τη σκληρή αυτή εργασία οι ιδιοκτήτες έπαιρναν για λιοτριβιάρηδες συνήθως νέους και δυνατούς και με τους οποίους μοιράζονταν σε ίσα ποσοστά το λάδι που παρακρατούσαν από τον νοικοκύρη και ήταν πάντα το δέκα τοις εκατό.

Ο Νίκος Βασάλλος μαζί με το μάζεμα κλαδεύει μια ελιά.

Η βάσανος αυτή στο λιοτρίβι σταμάτησε τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του ’60 όταν όλα τα λιοτρίβια της Λαγκάδας ταυτόχρονα σχεδόν έβαλαν μυλόπετρες που προμηθεύτηκαν από τη Μήλο και τις οποίες μετέφεραν μέχρι το χωριό από τον όρμο ομάδες ανδρών στον ώμο γιατί δεν είχε γίνει ακόμα ο αμαξιτός δρόμος. Σημειώνεται, πως ειδικά για τη μεταφορά αυτών των ασήκωτων πραγμάτων, όλοι οι άνδρες της Λαγκάδας προσφέρθηκαν ανιδιοτελώς και το γεγονός δηλώνει τη μεγάλη ανάγκη του χωριού για ένα εξελιγμένο ελαιοτριβείο και την εκτίμηση που είχαν στο λάδι.

Αργότερα, το 1969, μια ομάδα Αιγιαλιτών, ο Νίκος Κωβαίος, ο Νίκος Δενδρινός ή Νικολάρας, ο Νίκος Βασσάλος από τον Ποταμό αγόρασε συνεταιρικά μηχανήματα και εγκατέστησαν σε ένα κτίριο του Νικήτα Συνοδινού στον Κάμπο, το πρώτο μηχανοκίνητο ελαιοτριβείο στην Αμοργό το οποίο λειτούργησε για λίγα χρόνια, αντιμετωπίζοντας πάλι το πρόβλημα της μεταφοράς γιατί οι δρόμοι δεν είχαν κατασκευαστεί ακόμα και έκλεισε το 1982 όταν τέλειωσε το λιμάνι της Αιγιάλης. Από εκεί και πέρα και μέχρι σήμερα όλοι οι Αμοργιανοί εξυπηρετούνται από το μεγάλο, σύγχρονο ελαιοτριβείο του Γεωργικού Συνεταιρισμού στα Κατάπολα.

Ένα από τα βασικά προβλήματα που αντιμετώπιζε οι Αιγιαλίτες με τις ελιές ήταν η πάντα η μεταφορά που εξαιτίας της έλλειψης δρόμων γίνονταν υποχρεωτικά με γαϊδούρια τα οποία κάθε σπίτι είχε απαραίτητα ένα και δύο. Σήμερα που έχουν επιτέλους κατασκευαστεί οι βασικοί δρόμοι στο νησί, τα λιόφυτα τα οποία είναι διασκορπισμένα εκτός από τον Κάμπο και σε όλες τις βορινές πλαγιές του επιβλητικού Κρούκελου καθώς και σε πολλές τοποθεσίες πίσω από τα Θολάρια,  εξυπηρετούνται από παλιά μονοπάτια που πατάνε μόνο τα γαϊδούρια. Αλλά αυτό το συμπαθές τετράποδο κοντεύει να εξαφανιστεί και από την Αμοργό που διατηρούσε μέχρι πρότινος ένα τεράστιο αριθμό ζωντανών. Τώρα λοιπόν που χρειάζονται είναι δυσεύρετα και όσα έχουν «εισαχθεί» από άλλα νησιά ή τη ηπειρωτική Ελλάδα δεν τραβάνε γιατί δεν μπορούν να προσαρμοστούν στο δύσκολο έδαφος. Τα αμοργιανά γαϊδούρια λένε αυτοί που γνωρίζουν το ζήτημα, έχουν μικρότερες οπλές από τα άλλα τα οποία δεν βγάζουν περισσότερες από 15 ημέρες περπάτημα και σακατεύονται.

Από τα χαρακτηριστικά πάλι της Αιγιάλης είναι ότι σε κάθε λιόφυτο υπάρχουν ένα – δυο ή περισσότερα δέντρα που είναι αφιερωμένα στην κοντινή εκκλησία, κάτι βεβαίως που το πολυεθνικό συνεργείο δεν μπορούσε με τίποτα να καταλάβει γιατί συμβαίνει αυτό. «Έτσι το βρήκαμε από τους παλιούς, κι έτσι το συνεχίζουμε» μας είπε ο Νίκος Β. Βασσάλος, από τους πιο δημιουργικούς ανθρώπους της Αιγιάλης ο οποίος ζει μόνιμα στη Λαγκάδα του και εκτός από τον τουρισμό δραστηριοποιείται ακόμη με τις ελιές του πατρογονικού λιόφυτου, με περιβόλια, πουλερικά και ζώα.

Στο ελαιοτριβείο στα Κατάπολα, ο Νίκος αποτιμά τη σοδειά της χρονιάς

 

Οι παλιοί συνήθιζαν όταν έγραφαν στα παιδιά τους ένα τμήμα λιόφυτου να δίνουν και ένα – δυο δέντρα στον κοντινό άγιο ή για κάποια άλλη εκκλησία του χωριού έτσι ώστε να έχουν λάδι για τα καντήλια τους όλο το χρόνο. Γι’ αυτό οι ξένοι εργάτες εκτός από τα ελιές του Νίκου μάζευαν και από ορισμένα δέντρα που άλλα ήταν αφιερωμένα στον Άγιο Νικήτα, τη μητρόπολη του οικισμού Στρούμπος που είναι δίπλα στο Σηληνάρι και άλλα στην Αγία Τριάδα. Κάθε εκκλησία μάθαμε στη Λαγκάδα έχει τα δικά της δέντρα, άλλες λίγα, άλλες πολλά και η υποχρέωση που έχουν αναλάβει οι άνθρωποι που τις έχουν μέσα στα λιόφυτά τους, ξεπερνά και το μεγάλο εμπόδιο της εγκατάλειψης που διακρίνεται στα απομακρυσμένα και τα πιο δύσβατα μέρη. Μπορεί να μην μαζέψουν όλες τις ελιές, αλλά αυτές που είναι αφιερωμένες στις εκκλησίες θα βρουν τρόπο να τις μαζέψουν όλες!

Ελιές, ο θησαυρός της ελληνικής γης...

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Το κείμενο και ορισμένες φωτογραφίες δημοσιεύτηκαν στο ένθετο περιοδικό της εφημερίδας "Έθνος",  EXPLORE NATURE τον Δεκέμβριο του 2009.

ΑΘΗΝΑ, 01122009

ΟΙ ΑΡΧΑΙΕΣ ΕΛΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΜΥΘΟΙ

Ήμουν στην Κρήτη πριν από λίγες ημέρες και χάρη στον καλό φίλο Σοφοκλή Βαρδιάμπαση από την Ορνέ Ρεθύμνου, ένα μικρό χωριό κοντά στο Λιβυκό πέλαγος, γνώρισα ένα από τους πιο όμορφους ελαιώνες και ακούμπησα ορισμένες από τις πιο αρχαίες ελιές της Κρήτης.

Περπατήσαμε λοιπόν με τον Σοφοκλή στους ελαιώνες που είναι πάνω από ποτάμι -το μεγαλύτερο λένε της Κρήτης που τη δύναμή του εμφανίζει το χειμώνα με τις πολλές βροχές- σε ένα τόπο που όπως μου είπε οι ελιές ακόμα φυτρώνουν μόνες τους. Πράγματι παντού κάτω από τα μεγάλα δέντρα, δίπλα από κάθε πέτρα και κοντά στις γκρεμισμένες ξερολιθιές ήταν μικρές αγριελιές οι οποίες έμοιαζαν να περιμένουν τον εμβολιαστή που με το μαχαίρι του θα της ημερώσει.

Κάποιες σαν αυτές τις αγριελιές πρέπει να ήταν και τα πρώτα δέντρα που ημέρωσε ο άνθρωπος στην ευλογημένη γη της Κρήτης και τα σώματα των προγόνων τους φαίνονται να στηρίζουν ακόμα τις ημερωμένες που η ηλικία τους είναι πολύ δύσκολο να υπολογιστεί. Από τη μέρα που περπάτησε ο άνθρωπος σε αυτόν τον τόπο και δεν είναι απίθανο ανάμεσά τους να βρίσκονται δέντρα που να φύτρωσαν εκεί πριν από δυο και τρείς αιώνες. Οι κορμοί τους είναι ο καθένας ένα μοναδικό γλυπτό της φύσης και αποτελούν πρόκληση για κάθε άνθρωπο να τους αγγίξει και φυσικά τον φωτογράφο να ασκήσει την τέχνη του.

Θα μπορούσα να μείνω εκεί μια μέρα (υποσχέθηκα στο Σοφοκλή να πάω το Νοέμβριο στο μάζεμα κι έτσι θα βγάλω και το λάδι της χρονιάς) αλλά δεν μας έπαιρνε ο χρόνος. Πρόλαβα να φωτογραφήσω τον ίσκιο από δυο πανάρχαιες ελιές – αδερφές πρέπει να είναι - που όσο κι αν η εμφάνισή τους δείχνει πως η ζωή τους τελειώνει, το καντηλάκι τους φαίνεται πως έχει ακόμη λάδι!

ΗΡΑΚΛΕΙΟ, ΙΑΝ 2010