ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΕΝΗ ΠΑΠΑΔΙΑ

Έφυγε χθες πλήρης ημερών για τον ουρανό της μικρής της πατρίδας, τον Πρόδρομο Πρασιάς Ευρυτανίας η Ελένη Παπαδιά ή Αποστόλαινα (1927 – 2019) κι έτσι φέτος το καλοκαίρι δεν θα μας περιμένει στην αυλή της στο χωριό με τις μεγάλες ορτανσίες.

Τέτοιες ημέρες η κυρά Λένη ήθελα πάντα να βρίσκεται στον Πρόδρομο, να ανοίγει το σπίτι της, να φτιάχνει τον κήπο της κάτω από την μεγάλη καστανιά, να περνάει όλο το καλοκαίρι εκεί, να μιλάει με τους συγχωριανούς της, να ανάβει κερί στον Αη - Γιάννη και να επιστρέφει να ξεχειμωνιάσει κοντά στις κόρες της και τους γιούς της. Μόνο πέρσι και πρόπερσι δεν έφτιαξε τον κήπο και στεναχωριόνταν καθώς καταλάβαινε πως οι δυνάμεις της λιγόστευαν και αρκούνταν να ασχολείται με τις γλάστρες και τα μυριστικά της.

Η Ελένη, κόρη του μεγαλοτσέλιγκα Γιαννούλη μεγάλωσε και έζησε όλες τις περιπέτειες της πατρίδας της στα βουνά της Πρασιάς και στα χειμαδιά της Αιτωλοακαρνανίας. Παντρεύτηκε τον Αποστόλη Παπαδιά και ζούσαν στο εγκαταλελειμμένο σήμερα οικισμό που άκουγε στο όνομα Στ’ Λιεν, αντίκρυ ακριβώς από τον Πρόδρομο. Ο Αποστόλης πέθανε το 1967 και η Ελένη τότε επιστράτευσε όλες τις δυνάμεις της και μεγάλωσε τα παιδιά της τα οποία μέχρι την τελευταία στιγμή δεν έπαψαν να την τιμούν και να την φροντίζουν. Στον Πρόδρομο πηγαίναμε και την βλέπαμε με τους γιούς της Δημήτρη και Βασίλη και στην αυλή της καθόμασταν ώρες και κουβεντιάζαμε για τα παλιά χρόνια, τους ανθρώπους που γνώρισε και τα γεγονότα που έζησε και ήταν για όλους μας ένας θησαυρός πληροφοριών.

Η οικογένειά της, οι συγχωριανοί και όσοι την αγαπήσαμε σήμερα το απόγευμα στις 5 την αποχαιρετούμε, στο μικρό κοιμητήριο με θέα τα βουνά της Πρασιάς, πάνω από την εκκλησία του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου.  Ας είναι ελαφριά η γη που θα την σκεπάσει…

ΑΘΗΝΑ, 15062019

ΕΝΑ ΚΟΠΑΔΑΚΙ ΓΟΥΡΟΥΝΙΑ ΣΤΟ ΠΑΛΙΟΚΑΤΟΥΝΟ

Ο Πάνος Δ. Μάνταλος στο Παλιοκάτουνο με το κοπάδι των γουρουνιών

Εκεί που στάνευαν κάποτε οι μεγάλοι τσελιγκάδες, στο μοναδικό Παλιοκάτουνο της Πρασιάς, τώρα ο Πάνος Δ. Μάνταλος έχει εγκαταστήσει κοπαδάκι από γουρούνια παλιάς ράτσας (τα μαύρα μαζί με λίγα παρδαλά) ενώ παραδίπλα βόσκουν τα μοσχάρια του Φώτη Ηλ. Πέτσα και του Δημήτρη Απ. Παπατζήμα. Εκείνο που θυμίζει κάπως την παλιά εποχή της κτηνοτροφίας στα βουνά της Πρασιάς, είναι τα ημιάγρια αλογομούλαρα που νέμονταν την περιοχή αλλά μη μπορώντας να κάνουν αλλιώς βρήκαν καθαρό τόπο και χορτάρι στη Μεράντζα, στα παρατημένα χωράφια των Φλοτσαίων πάνω από τον Πλατανιά.   

Κάτι τέτοιο πριν από κάνα δυο δεκαετίες θα ήταν αδιανόητο και θα ξεσήκωνε θύελλα αντιδράσεων και μάχες με γκλίτσες και ενδεχομένως και πολλά σπασμένα κεφάλια και σειρά από δικαστήρια γιατί οι παλιοί τσελιγκάδες στην κορυφή της πυραμίδας των ζώων είχαν το πρόβατο και μόνο το πρόβατο και ελάχιστες ήταν οι φορές που θεωρούσαν τα γίδια ισότιμη. Ούτε τα άλογα για πολλά από τα οποία καμάρωναν δεν άφηναν ποτέ να βοσκήσουν μέσα στα λιβάδια και τους είχαν ξεχωριστά σημεία βοσκής μαζί με τα γελάδια.

Η γενιά όμως των παλιών τσελιγκάδων που βοσκούσε στο Παλιοκάτουνο και σε όλα τα βουνά γύρω έσβησε. Οι περισσότεροι απ’ όσους έχουν απομείνει σταμάτησαν εδώ και χρόνια να ανεβάζουν τα κοπάδια στα βουνά, τα κρατούν στον κάμπο για ευκολία και καλύτερη διάθεση των προϊόντων κι έτσι ο τόπος μένει αβόσκητος. Κάτι λίγοι μόνο τα ανεβάζουν στις κορυφές για δυο – τρεις μήνες και φεύγουν πάλι για τον κάμπο.

Έτσι ο χώρος έμεινε ελεύθερος και αναπτύχθηκαν οι αγελάδες, μια καινούργια μορφή κτηνοτροφίας που έχει επικρατήσει σε πολλά μέρη της Ελλάδας και έτσι κάπως ζωντανεύουν τα βουνά τους περισσότερους μήνες. Τα γουρούνια δεν είναι συνηθισμένο φαινόμενο αλλά ο Πάνος Δ. Μάνταλος με τον Θωμά Νεστ. Κακό ήθελαν να δοκιμάσουν την ελεύθερη εκτροφή τους πήραν καμιά 20αριά γουρουνόπουλα μαύρα, απ’ αυτά που έτρεφαν παλιά σε κάθε σπίτι σε όλη την Ελλάδα και τέσσερις – πέντε χοιρομητέρες και τα εγκατέστησαν στο καλύβι που είχαν κάποτε για τα πρόβατα ο Μήτσος Θ. Μάνταλος μαζί τον κουνιάδο του Βασίλη Χουσιάδα. Δίπλα τους ήταν ο Κώστας Παπαδιάς στο Τσιουγκάρι, ο Μήτσος Κακός στο Κουλόσι και ο Βασίλης Ζιώγος εκεί που είναι σήμερα ένας καμένος έλατος πάνω από τα ερείπια της στρούγκας.  

Ο Πάνος Δ. Μάνταλος στο καλύβι με τα γουρούνια στο Παλιοκάτουνο πριν από λίγες ημέρες. Το μεγάλο αριστερά με την αλυσίδα θεωρήθηκε από έναν ντόπιο άγριο και δεν θα προλάβει τα Χριστούγεννα.

Το κοπάδι με τα γουρούνια αυξήθηκε ιλιγγιωδώς καθώς αυτά γεννοβολούν κάθε τέσσερις μήνες και μεγαλώνουν πολύ σύντομα ενώ εχθρό έχουν μόνο τον άνθρωπο και κυρίως κάτι ατζαμήδες κυνηγούς που δεν ξέρουν (ή δεν θέλουν) να ξεχωρίσουν τα άγρια από τα ήμερα. Οι λύκοι δε που αφθονούν στην περιοχή τα αποφεύγουν γιατί ένα μπλέξιμό τους με τις χοιρομητέρες μπορεί να τους αποβεί μοιραίο. Έτσι κινούνται ανεπηρέαστα σε όλη την περιοχή σκάβοντας παντού να βγάλουν ρίζες και ότι άλλο έχει μέσα το χώμα ενώ κάθε μέρα ξέρουν πως έχουν και από μια χούφτα καλαμπόκι κι τρέχουν μόλις ακούσουν το θόρυβο του αυτοκινήτου στο καλύβι να υποδεχτούν τον Πάνο με ανοιχτά στόματα.

Έτσι έγινε και προχθές αλλά μετά τη διανομή του καλαμποκιού τα περίμενε μια έκπληξη: χωρίς να καταλάβουν με τη λαιμαργία που τα χαρακτηρίζει βρέθηκαν στην καρότσα του αυτοκινήτου και με δυο δρομολόγια μεταφέρθηκαν σε καινούργια κουμάσια στη Στάνω, κάτω από του Παπα του Πήδημα, στο χωράφι του Κώστα Τσιάρα. Ο λόγος που μεταφέρθηκαν είναι ότι κανείς δεν ξέρει πότε θα πέσει χιόνι στο Παλαιοκάτουνο και μπορεί να κόψει τους δρόμους αλλά και να αρχίσουν να συνηθίζουν πιο κοντά στους ανθρώπους ενόψει των Χριστουγέννων κατά τα οποία τα περισσότερα από τα αρσενικά μέλει να γίνουν υπέροχοι μεζέδες.

ΚΕΔΡΑ ΕΥΡΥΤΑΝΙΑΣ, 30112017

ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΧΙΟΝΙΑ ΣΤΑ ΒΟΥΝΑ ΤΗΣ ΠΡΑΣΙΑΣ

Το πρώτο χιόνι στα Λακώματα

Ασχολούμαι εδώ και αρκετούς μήνες με τη δημιουργία ενός βιβλίου για τον Πρόδρομο της Πρασιάς και γι’ αυτό το λόγο και οι συχνές επισκέψεις μου στην περιοχή για να γνωρίσω και να μιλήσω με τους ανθρώπους που δεν έφυγαν από τον Πρόδρομο και φυσικά να περπατήσω την περιοχή. Γι’ αυτά θα σας μιλήσω σύντομα από μια ειδική σελίδα με τον τίτλο «Στην καρδιά μας ο Πρόδρομος» όπου θα ξεφυλλίσετε λίγες σελίδες από το έργο.

Το πρώτο χιόνι στα Παλούκια.

Γι’ αυτό το λόγο λοιπόν είμαι στον Πρόδρομο και χθες απόλαυσα ωραίες συζητήσεις με κάποιους Προδρομίτες αλλά και Κεδριώτες αλλά εκείνο που απόλαυσα περισσότερο ήταν το πρώτο χιόνι που έπεσε στις κορυφές πάνω από την Πρασιά και εξαιτίας του κρύου που επικρατεί εκεί ψηλά δεν έλιωσε και σε συνδυασμό με τα φθινοπωρινά χρώματα στα δάση και στα λιβάδια έδωσε σπάνιες και εξαιρετικές εικόνες από την υπέροχη αυτή περιοχή.

Το πρώτο χιόνι πάνω το Βασιλέσι

Δημοσιεύω σήμερα λίγες φωτογραφίες, με τη σειρά που βλέπουμε τις κορυφές από δεξιά όταν είμαστε σε ένα ξάγναντο στον Πρόδρομο. Δεξιά ξεκινάμε από τα Λακώματα πάνω από τον συνοικισμό Κυπαρίσι, προχωράμε στα Παλούκια πάνω από τον συνοικισμό Βασιλέσι και καταλήγουμε στις κορυφές της Φτέρης και την δασωμένη Κορομπλούλα πάνω από το συνοικισμό Φουσιανά. Τα βλέπουμε όμορφα σήμερα αυτά τα πράγματα, οι πιο τολμηροί και έμπειροι με τα βουνά σκεφτόμαστε πως μπορεί να τα πατήσουμε και να απολαύσουμε το πανόραμα του πρώτου χιονιού σε όλα τα Άγραφα και τα ανατολικά Τζουμέρκα αλλά στις αφηγήσεις των ντόπιων για τη ζωή στην περιοχή πριν από μερικές δεκαετίες, το πρώτο χιόνι στα βουνά σήμαινε και την αρχή των δυσκολιών για την διαρκώς χειμαζόμενη ζωή τους και την προκοπή των κοπαδιών τους.

Σήμερα που δεν συντρέχουν τέτοιοι λόγοι ανησυχίας γιατί η κτηνοτροφία στην περιοχή έχει σχεδόν εκλείψει και οι λίγοι που έχουν απομείνει βολεύονται με ζωοτροφές από τον κάμπο, τα πρώτα χιόνια στα βουνά όλοι έμαθαν να τα αντιμετωπίζουν ως εικαστικό φαινόμενο στη φύση και το ενδιαφέρον εστιάζεται σε ζητήματα κόστους της θέρμανσης…

ΚΕΔΡΑ ΕΥΡΥΤΑΝΙΑΣ, 29112017

ΕΝΑ ΘΑΥΜΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΛΙΟ ΚΛΗΜΑ!

Περπατήσαμε προχθές για αρκετή ώρα με τον Αλέκο Χύτη στο Λάκο, στα χωράφια από τα οποία ζούσαν κάποτε οι Χυταίοι μιλώντας για τα περασμένα και πιο πολύ για τον αγώνα που έδινε καθημερινά η μάνα του Σαββούλα να μεγαλώσει μόνη της τέσσερα παιδιά...

Ο Αλέκος θυμάται καλά εκείνη τη σκληρή εποχή και έχει συγκρατήσει στη μνήμη του σκηνές που συγκινούν ακόμη κι έναν που δεν έχει ζήσει τα δύσκολα χρόνια στον Πρόδρομο ή σε άλλο μέρος του Απεράντιου. Περπατώντας στον σιωπηλό τόπο ο Αλέκος μου έδειχνε που έσπερναν καλαμπόκι, που τριφύλλι, τα καρποφόρα δέντρα στα οποία μια σκελετωμένη καστανιά επιμένει να είναι ζωντανή, βγάζει φύλλα αλλά έχει χρόνια να καρπίσει. Μου έδειξε κι ένα κλήμα που κρέμονταν από ένα καχεκτικό δέντρο και ήταν εκεί χάρη στον μακαρίτη Μήτσο Μάνδαλο ο οποίος τράβηξε μια καταβολάδα από το μητρικό κλαρί το οποίο σωριάστηκε στο χώμα επειδή ξεράθηκε το δέντρο που το φιλοξενούσε κι έτσι σώθηκε για να θυμίζει τα σταφύλια που έβγαζε κάποτε και με αυτά έφτιαχναν το λίγο αλλά  ωραίο κόκκινο κρασί για το σπίτι τους και τους επισκέπτες που πέρναγαν από εκεί.

Ήταν πολύ ωραία η κίνηση του Μήτσου να ρίξει καταβολάδα, είπαμε εξετάζοντας το κλήμα πάνω στο οποίο δεν είχαν αφήσει τα πουλιά ούτε το κουκούτσι από καμιά ρώγα. Καθώς όμως ψάχναμε να δούμε από πού προήλθε η καταβολάδα είδαμε με έκπληξη πως στο ξερό κουφάρι του μητρικού κλήματος μια φλέβα που φαίνεται δεν είχε στεγνώσει έβγαλε φέτος ένα κλωναράκι με λίγα φύλλα, δείγμα πως κακώς το θεωρούσαμε νεκρό.

Δεν ξέρω αν συμβαίνει αυτό στα κλήματα, ένα είδος νεκροφάνειας δηλαδή και πόσα χρόνια διαρκεί αλλά όπως και να έχει το πράγμα, αυτό το βλασταράκι το είδαμε ως θαύμα και σαν σημάδι ότι ο Τόπος έχει ακόμη τις δυνάμεις να γεννήσει καινούργια ζωή. Πιστεύω πως δε πως δεν θα αργήσει και η στιγμή που ένα χέρι, σαν του Μήτσου θα πάρει το κλαράκι να το σηκώσει ψηλά να στεργιώσει και να γεμίσει τον κόσμο με σταφύλια.  

ΠΡΟΔΡΟΜΟΣ ΠΡΑΣΙΑΣ, 13102017

ΛΙΓΗ ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΓΙΑ ΤΑ ΑΓΡΙΑ ΑΛΟΓΑ…

Ο Αχιλλέας Μασούρας και ο Πάνος Μάνδαλος με τον Ντορή.

Το ανέβασμά μας στις πλαγιές πάνω από το Παλιοκάτουνο της Πρασιάς προχθές είχε ως στόχο την ανάγνωση του τοπίου και την καταγραφή κάποιων στοιχείων για το βιβλίο του Προδρόμου και με την ευκαιρία αναζητήσαμε και την αγέλη των ημιάγριων αλόγων και μουλαριών που κυκλοφορεί εκεί όλο το καλοκαίρι και το χειμώνα κατεβαίνει στα χωριά.

Την αγέλη αυτή, στην οποία αρχηγός είναι ο Ντορής του μακαρίτη Μήτσου Μάνδαλου την είχαμε συναντήσει με τον Δημήτρη Παπαδιά πριν από οκτώ χρόνια σε ένα άλλο προσκύνημά μας στο Παλιοκάτουνο και μάλιστα προέκυψε τότε και ένα ωραίο θέμα τότε για τα περιοδικά. Τα ξαναείδαμε κι άλλες φορές στα γνωστά μέρη αλλά προχθές τα ψάξαμε αλλά ήταν άφαντα. Εξαιτίας των αγελάδων που βρωμίζουν τα λιβάδια που βόσκουν έφυγαν από το Παλιοκάτουνο και πήγαν προς τα χωράφια στα Φλοτσέϊκα, κάτω από τις κορυφές του Κόκκινου Στανού κι εκεί τα βρήκαμε, χωμένα σε μια πυκνή συστάδα από πουρνάρια για να προφυλαχτούν από τον ήλιο.

Του σφύριξε ο Αχιλλέας Μασούρας που ανάμεσα στην αγέλη είναι και ένα δικό του, καστανόχρωμο, βγήκε αυτό επιφυλακτικά, τον πλησίασε, έφαγε χωρίς πολύ ενθουσιασμό το καλαμπόκι που του πρόσφερε και ξανακρύφτηκε στη συστάδα των πουρναριών. Πιο θαρραλέος ο μαύρος Ντορής βγήκε μετά από λίγο και δοκίμασε κι αυτός το καλαμπόκι κι έκατσε λίγο να τον χαϊδέψουν ο Αχιλλέας και ο Πάνος Μάνδαλος ενώ είχε το νου του διαρκώς στην αγέλη από την οποία κανένα άλλο, πλην ενός γαϊδάρου, δεν ξεμύτισε καθώς αυτά στο πέρασμα των χρόνων έχουν εντελώς εξαγριωθεί ενώ αρκετά είναι κι εκείνα που έχουν γεννηθεί στην ελευθερία και φοβούνται ακόμη και τον ίσκιο του ανθρώπου.

Η αγέλη βγήκε στα χωράφια όταν εμείς ήμασταν στην απέναντι πλαγιά!

Απομακρυνθήκαμε διακριτικά και τα αφήσαμε να βγουν από τη συστάδα όταν αυτά κρίνουν και να φάνε από το καλαμπόκι που σκορπίσαμε στο χωράφι και νοερά τους υποσχεθήκαμε πως θα ξαναπάμε να τα βρούμε και αυτή τη φορά αντί για καλαμπόκι θα έχουμε στη σακούλα κριθάρι ή βρώμη την οποία αγαπούν περισσότερο από κάθε άλλο!

ΚΕΔΡΑ ΕΥΡΥΤΑΝΙΑΣ, 12102017 

ΗΛΙΟΣ ΚΑΙ ΦΕΓΓΑΡΙ ΜΑΖΙ ΣΤΟΝ ΟΥΡΑΝΟ

Ανεβήκαμε χθες το πρωί στις πλαγιές πάνω από το Παλιοκάτουνο και έγραψα το λόγο αλλά ο χώρος δεν μου επέτρεψε να είναι πλήρης η περιγραφή της ωραίας αυτής ανάβασης η οποία έγινε σε μια απόλυτη ημέρα του φθινοπώρου - όσον αφορά τη θερμοκρασία, τον ελαφρό βοριά και κυρίως τη διαύγεια της ατμόσφαιρας. Ήταν δε τέτοια η καθαρότητα της ατμόσφαιρας που νομίζαμε πως το φεγγάρι που μικραίνει αυτές τις ημέρες, είχε ξεμείνει στα ανατολικά του ουρανού να δει κι αυτό πόσο καθαρά φαίνονται τα πράγματα χωρίς να φοβάται να το μειώσουν οι ακτίνες του ήλιου που θριάμβευε στο εκπληκτικό πρωινό.

ΚΕΔΡΑ ΕΥΡΥΤΑΝΙΑΣ, 11102017

ΑΓΝΑΝΤΕΥΟΝΤΑΣ ΤΟ ΠΑΛΙΟΚΑΤΟΥΝΟ

Στη φωτογραφία, ένα τόξο κορυφών από τα Λακώματα (αριστερά) ως την Ψηλόραχη (δεξιά). 

Πήραμε, κυριολεκτικά, χθες τα βουνά! Με οδηγό τον Πάνο Μάνδαλο στο αυτοκίνητο του Αχιλλέα Μασούρα και τον ίδιο στην πίσω θέση, πήγαμε στο Παλιοκάτουνο, την όμορφη, κλειστή, κατάφυτη κοιλάδα του Πλατανιά όπου Κεδριώτες, Πρασιώτες, αλλά κυρίως Προδρομίτες έγραψαν και ορισμένοι γράφουν ακόμη, σελίδες από έπος της επιβίωσης με την κτηνοτροφία στα βουνά του Απεράντιου όπως λέγονται τα δυτικά Άγραφα.

Ανεβήκαμε ως τη μέση σχεδόν της πλαγιάς Βρυτσούλια που σκεπάζει το Παλαιοκάτουνο, στο Ψιμοχώραφο, όπου έχει μαντριά ο Πάνος  να αγναντέψουμε το τόξο των κορυφών που στεφανώνουν τον τόπο και ήμασταν τυχεροί. καθώς η μέρα ήταν εξαιρετικά καθαρή και μπορέσαμε να δούμε λεπτομέρειες που τις έκαναν ομορφότερες τα χρώματα που αρχίζει και δίνει το φθινόπωρο στην πλάση και σε αυτόν τον υπέροχο τόπο ήταν έντονα.

Στόχος μας, εκτός από την απόλαυση της ωραίας ημέρας στα βουνά ήταν να σημειώσουμε στο χάρτη της μικρής πατρίδας που λέγεται Πρόδρομος και για την οποία ετοιμάζουμε μια ωραία έκδοση, τα σημεία εκείνα όπου οι πρόγονοι των σημερινών Προδρομιτών  έδωσαν τον αγώνα της ζωής σε χρόνους δύσκολους και κατάφεραν να δημιουργήσουν ιδιαίτερες ομάδες συμβίωσης και εκμετάλλευσης των φυσικών πόρων που διέθετε ο Τόπος τους.

Ο Αχιλλέας Μασούρας αριστερά, και ο Πάνος Μάνδαλος.  

Η έκδοση οδεύει προς την ολοκλήρωσή τους και ελπίζουμε πως μέχρι τα Χριστούγεννα θα είναι έτοιμη να την απολαύσουμε και να διδαχθούμε από τον τρόπο που αυτοί οι άνθρωποι κατάφεραν να ημερώσουν με την παρουσία τους και τα κοπάδια τους τον Τόπο, που βουβός σήμερα μελαγχολεί καθώς ο χρόνος και οι καιροί σβήνουν τα σημάδια που άφησαν πίσω τους και είναι ανεπανάληπτα…

ΚΕΔΡΑ ΕΥΡΥΤΑΝΙΑΣ, 11102017

ΤΑ ΓΙΔΙΑ ΔΕΝ ΧΑΝΟΥΝ ΚΑΜΙΑ ΕΥΚΑΙΡΙΑ…

Όσοι έχουν βοσκήσει γίδια γνωρίζουν πως αυτό το διαβολεμένο (αλλά όμορφο ζώο) είναι ένας μπελάς, ιδίως όταν πρόκειται αυτά να περάσουν μέσα σε καλλιέργειες και κάτω από δέντρα καθώς δεν υπάρχει περίπτωση να μη να κλαδέψουν με τα δόντια τους ότι φτάνουν εκεί που σηκώνουν το κεφάλι. Αυτό είχε πάντα σαν αποτέλεσμα ατέλειωτους καυγάδες με τους νοικοκυραίους και φυσικά με τους αγροφύλακες άμα μας έπαιρναν είδηση...

Η χειρότερη στιγμή απ’ όσες θυμάμαι στο βόσκημα των γιδιών ήταν όταν αυτά ανέβαιναν σε σκεπές από καλύβες οι οποίες αφθονούσαν κάποτε σε όλες τις εξοχές και οι οποίες για λόγους ευκολίας στην κατασκευή τους ή για να απλώνουν πάνω τους κλαρί και χορτάρια τις έφτιαχναν σε επικλινή σημεία και τα γίδια, επειδή τους αρέσει να βγαίνουν στα ξάγναντα και να αγναντεύουν τον  κόσμο, δεν έχαναν την ευκαιρία να τις πατήσουν και να κάνουν κομμάτια τα κεραμίδια ή τις πλάκες με τις οποίες ήταν σκεπασμένες. Ήταν μια στιγμή που κανένας δεν ήθελε να συμβεί αλλά τα  γίδια συχνά το κατάφερναν…

Αυτά σκεφτόμουν προχθές στον Πρόδρομο σαν είδα τα γίδια του Στέφανου Παπατζήμα να έχουν αράξει πάνω στους τσίγκους που σκεπάζει τα ξύλα να μη βρέχονται χωρίς να νοιάζονται αν τους τρυπάνε με τα πόδια τους και μας κοίταζαν με ιδιαίτερη αναίδεια. Το πιο εντυπωσιακό όμως στη σκηνή ήταν ένα χαριτωμένο τραγάκι που είχε καταφέρει να ανέβει μέχρι πάνω στη στέγη του υπερκείμενου μικρού κοτετσιού και έμοιαζε τόσο χαρούμενο με αυτό που είχε κάνει και παντελώς αδιάφορο για την παρουσία μας.

Ασφαλώς και έκανε ζημιά εκεί που είχε ανέβει το τραγάκι αλλά στην περίπτωση, την ευθύνη ακέραια τη φέρνει ο Στέφανος που έφτιαξε το κοτέτσι εκεί ψηλά για να παίρνουν αέρα μάλλον οι κότες και για ανεβοκατεβαίνουν ευκολότερα έκανε άνετη τη μικρή σκάλα. Αυτή η σκάλα προκάλεσε το τραγάκι και φυσικά δεν έχασε την ευκαιρία να την περπατήσει ως την κορυφή για να δει τον κόσμο ψηλότερα από τα άλλα γίδια...    

ΑΘΗΝΑ, 11072017 

Η ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΣ ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΤΑ ΑΓΡΑΦΑ

Δεν είναι η πρώτη φορά που βλέπω την Πανσέληνο στα Άγραφα και ομολογώ πως ποτέ δεν είναι η ίδια, καθώς οι θέσεις από τις οποίες την βλέπουμε είναι άπειρες όπως και οι κορυφές από τις οποίες ανατέλλει και φωτίζει δίνοντας μια μαγευτική διάσταση στο χώρο και δημιουργώντας μια αφάνταστη ποικιλία φωτοσκιάσεων στους ορεινούς όγκους.  

Έτσι την είδα προχθές, από το ξάγναντο μπροστά από την εκκλησία του Άϊ – Γιάννη στον Πρόδρομο Πρασιάς να ανατέλλει από τις κορυφές πάνω από τα χωριά Μοναστηράκι και Επινιανά πριν ακόμη αποσυρθεί το φως της ημέρας και την «έπιασα», αλλά οι συνθήκες που εμφανίζεται το δίκτυο εκεί πάνω δεν μου επέτρεψαν να είναι μέσα στην επικαιρότητα. Δεν μπορούσα όμως να μην σας την δείξω και να σας κάνω να πάρετε κι εσείς κάποια φορά τα βουνά να την απολαύσετε γιατί όντως είναι εκπληκτική στιγμή…  

ΑΘΗΝΑ, 10072017

ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΑΚΙ ΣΤΗΝ ΑΥΛΗ ΤΟΥ ΜΗΤΡΑΛΗ

Ο Πρόδρομος είναι ένας συνοικισμός του μεγάλου χωριού Πρασιά στη Δυτική Ευρυτανία (Απεράντιος) του οποίου οι κάτοικοι, όπως και σε όλα τα χωριά της ορεινής Ελλάδας έχουν σκορπίσει σε όλες τις γωνιές της Ελλάδας και στην πατρώα γη μόνιμα ζουν καμιά δεκαριά νοματαίοι οι οποίοι, κάθε χρόνο λιγοστεύουν και κανείς δεν παίρνει τη θέση τους…

Έχοντας αναλάβει να φτιάξω έναν βιβλίο με την ιστορία που ακουμπά στις μνήμες των Προδρομιτών και αφού έχω μιλήσει με τους περισσότερους απ’ αυτούς που ζουν στην Αθήνα, την Βοιωτία και την Αιτωλοακαρνανία πήγα προχθές και στην πηγή της μνήμης, δηλαδή στον Πρόδρομο να περπατήσω τον τόπο, να βγάλω φωτογραφίες αλλά κυρίως να κάτσω λίγες ώρες με τους ανθρώπους που κρατάνε ακόμη ανοιχτές λίγες πόρτες των σπιτιών στο σιωπηλό χωριό και έφυγα από εκεί ικανοποιημένος από το ωραίο έργο.

 Έφυγα αλλά το μυαλό μου έμεινε εκεί, στην αυλή του πατρικού των Μητραλαίων, σε ένα χειροποίητο ξύλινο τραπεζάκι που άφησαν να λιώνει κάτω από την γέρικη βελανιδιά στον καιρό. Σε αυτό το τραπεζάκι που  κάθονταν να πάρουν ανάσα και να στοχαστούν τα πεπραγμένα της ημέρας οι Μητραλαίοι και ένας θεός ξέρει πόσα και πόσα ζητήματα που τους απασχολούσαν πάνω σε αυτό συζητήθηκαν και πάρθηκαν κρίσιμες αποφάσεις.  

Σε αυτό το τραπεζάκι λοιπόν, όπου συχνά κάθονταν ο Κώστας (Κώτσιας) Μητραλής και έγραφε με ωραία καλλιγραφικά γράμματα τα γράμματα που έστελνε αλλά και αγνάντευε τον ωραίο τόπο που έζησε τη γενιά του, στάθηκα για λίγο και συλλογίστηκα πόσο όμορφο θα ήταν να καθόμασταν οι τωρινοί μαζί με τους ίσκιους των προγόνων ώστε να μη χαθεί καμιά κουβέντα για όσα έζησε και είδε η γενναία γενιά τους…  

ΑΘΗΝΑ, 09072017

ΣΤΗΝ ΑΥΛΗ ΤΗΣ ΚΥΡΑ ΛΕΝΗΣ ΣΤΟΝ ΠΡΟΔΡΟΜΟ

Από αριστερά: Δημήτρης Παπαδιάς, Ελένη Παπαδιά, Κοσμάς Παπαδιάς, 

Φάνης Παπαδιάς και Βασίλης Παπαδιάς. 

Η κυρά Ελένη Παπαδιά, η Αποστόλαινα όπως όλοι την ξέρουμε, τη ζωή της την μοίρασε ανάμεσα  στον Πρόδρομο της Πρασιάς και στα χωριά της Βοιωτίας όπου σκόρπισε το χωριό στις αρχές της δεκαετίας του ’80 αναζητώντας καλύτερη τύχη. Από τότε ποτέ δεν έπαψε κάθε καλοκαίρι να πηγαίνει στο χωριό, να ανοίγει το σπίτι, να φτιάχνει τον κήπο και να ανάβει το καντήλι του Αποστόλη που την άφησε από πολύ νωρίς μόνη να μεγαλώσει έξι παιδιά και τα κατάφερε πολύ καλά.

Η κυρά Ελένη Παπαδιά

Από αριστερά: Ελένη Τσιάρα, Γιώτα Κακού – Ντασιώτη, Θωμάς Ντασιώτης,

 Δημήτρης και Βασίλης Παπαδιάς με τη μητέρα τους Ελένη.

Τα τελευταία χρόνια η κυρά Ελένη που πέρασε τις εννιά δεκαετίες ζωής, πηγαίνει στο χωριό μαζί με μια γυναίκα που την προσέχει γιατί και οι χωριανοί έχουν λιγοστέψει –έφυγε και αδερφός της Λάμπρος που έμεινε μόνιμα στο χωριό πέρσι-,  μένει ως τα τέλη του Σεπτέμβρη και εύχεται να αργήσει ο χειμώνας να κάτσει περισσότερο γιατί όπως λέει, πουθενά καλύτερα δεν νιώθει από το σπίτι της και αναλογίζεται τη ζωή που έζησε μέσα σ’ αυτό. Καθώς δε οι δυνάμεις της έχουν περιοριστεί πολύ και δεν μπορεί να κινηθεί όπως παλιά στο χωριό, περνάει τη μέρα της στη  αυλή, κάτω από τη γέρικη καστανιά που είναι γεμάτη λουλούδια και ωραίες ορτανσίες. 

Οι Δημήτρης και Βασίλης Παπαδιάς με τη μητέρα τους Ελένη 

στην αυλή με τις ορτανσίες στο σπίτι τους στον Πρόδρομο.

Η Ελένη Παπαδιά με την βαφτιστήρα τους Γιώτα Κακού. 

Σε αυτή την αυλή μας υποδέχτηκε προχθές που με αφορμή τη γιορτή του Αϊ – Γιάννη πήγαμε με τους γιους της Δημήτρη και Βασίλη να τη δούμε και η επίσκεψή μας τη γέμισε χαρά και καθώς το καλούσε κι η ημέρα, στο τραπέζι που στρώσαμε ήρθαν και άλλοι από το χωριό να τη δουν και να της ευχηθούν καλή διαμονή και δύναμη να βγάλει κι αυτό το καλοκαίρι και να πάει στο χωριό και το επόμενο...   

ΑΘΗΝΑ, 26062017

ΤΟΥ ΑΪ - ΓΙΑΝΝΗ ΣΤΟΝ ΠΡΟΔΡΟΜΟ ΠΡΑΣΙΑΣ

Από αριστερά: Μπίστας Κώστας, Κάκος Κώστας, Γιαννούλης Ηλίας, Στάθη Αριάδνη, Στάθη Κάκου Παναγιωτα,  Κανέλλα Παπατζίμα, Μπίστα Αρετή, Μητραλής Αλέκος, Παπαδιάς Βασίλης, Τσιάμη Αικατερίνη, Ντασιώτης Θωμάς,  Τσιάρα Ελένη, Παπαδιάς Βασίλης, Χρήστος Παπαδόπουλος,  Έφη Παπαδήμου, Μπίστας Κώστας, πάπα Χρήστος Τζίμας μετά το τέλος της λειτουργίας μπροστά την εκκλησία του Αϊ - Γιάννη.

Ο μικρός συνοικισμός Πρόδρομος της Πρασιάς Ευρυτανίας οφείλει το όνομά του στον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο ο οποίος τιμάτε μάλιστα με δυο εκκλησίες, την παλιά που είναι αφιερωμένη στην αποτομή της κεφαλής του και πανηγυρίζει στις 29 Αυγούστου και την νεώτερη αφιερωμένη στο γενέθλιόν του το οποίον εορτάζεται στις 24 Ιουνίου.

Το πανηγύρι του Αυγούστου στον Πρόδρομο θεωρείται από τα καλύτερα στην περιοχή και συρρέουν σε αυτό δεκάδες προσκυνητές, από όλον τον Απεράντιο, καθώς και από την Αργιθέα και τα χωριά της Άρτας απέναντι και τούτο είναι αποτέλεσμα των προσπαθειών που κάνουν οι φίλοι Προδρομίτες οι οποίοι αγαπούν το χωριό τους και φροντίζουν να το κρατήσουν ζωντανό, δηλώνοντας με κάθε τρόπο την παρουσία τους εκεί πολλές φορές το χρόνο, ιδιαίτερα το καλοκαίρι και βέβαια στις μεγάλες θρησκευτικές γιορτές τους.

Τούτο γεμίζει χαρά τους αποδήμους που επιστρέφουν για λίγο στη μικρή τους πατρίδα  αλλά κυρίως τους λίγους που απόμειναν στο χωριό και περιμένουν αυτές τις ξεχωριστές ημέρες να το δουν να ζωντανεύει και τους συγχωριανούς που ζουν μακριά απ’ αυτό να δρασκελίζουν το κατώφλι των σπιτιών τους  και να ανοίγουν τις πόρτες τους.  

  

Έτσι έγινε και χθες στον Μικρό Πρόδρομο στη εορτή του Αϊ – Γιάννη που λειτούργησε η μικρή εκκλησία έδωσαν το παρόν τους αρκετοί Προδρομίτες από διάφορα μέρη ενώ όλοι σχεδόν οι ντόπιοι  τους περίμεναν στην εκκλησία και στο τέλος της λειτουργίας έμειναν αρκετοί στο προαύλιο να κουβεντιάσουμε διάφορα πράγματα και μετά να πάμε στα σπίτια για καφέ, τσίπουρα και συνέχεια της κουβέντα που τόσο έχουν ανάγκη αυτοί οι άνθρωποι που έμειναν πίσω να φυλάνε τον τόπο και να κρατάνε ανοιχτά λίγα σπίτια!

ΑΘΗΝΑ, 25062017

Η ΚΥΡΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΩ ΣΤΟΝ ΚΉΠΟ ΤΗΣ

Η κυρά Κωνστάντω Πινακούλα μπροστά στις τριανταφυλλιές της, στον κήπο της στην Ελάτεια.

Ξεκινήσαμε εδώ και λίγο καιρό να φτιάξουμε ένα βιβλίο για τον Πρόδρομο της Πρασιάς, ένα ξεχωριστό μέρος της Ευρυτανίας, στα δυτικά κοντά στον Αχελώο και την Άρτα και μιας μετά από την συγκέντρωση και την επεξεργασία και διασταύρωση ορισμένων στοιχείων, ήρθε η ώρα να μπούμε στην τελική φάση της δημιουργίας του έτσι ώστε να είναι έτοιμο και να το παρουσιάσουμε στους Προδρομίτες και τους φίλους του Προδρόμου, στο μεγάλο πανηγύρι του Αϊ – Γιαννιού στις 29 Αυγούστου που θα είστε όλοι σας καλεσμένοι!

Η μέθοδος εργασίας που ακολουθούμε είναι γνωστή και από προηγούμενα βιβλία μου: εγώ αναλαμβάνω να συναντήσω και να ακούσω δεκάδες ιστορίες από τους Προδρομίτες - αρχίζω από τους παλαιότερους και ακολουθούν κατά γενιές κατόπιν οι υπόλοιποι, στον Πρόδρομο, στην Αθήνα και κυρίως στη Βοιωτία την οποία έκαναν δεύτερη πατρίδα τους και από αυτές τις αφηγήσεις, μετά από αρκετή δουλειά και συνεργασία με τους καλούς φίλους από τον Πρόδρομο (συγχωριανούς πλέον αφού μαθαίνω όλα τα μυστικά τους και ζω νοερά την πορεία τους) θα προκύψουν τα τελικά κείμενα τα οποία θα πρέπει να είναι όπως πρέπει περιποιημένα, δίκαια ζυγισμένα σε όλα και να απηχούν ακριβώς την αλήθεια για τους πρωταγωνιστές, τα πράγματα και τα γεγονότα των περασμένων χρόνων.

Οι Προδρομίτες από την πλευρά τους μου ανοίγουν την πόρτα τους, βάζουν την υπομονή τους για πολύωρες συναντήσεις και μεγάλες συζητήσεις και είναι συγκινητική η αναδρομή, ιδιαίτερα των πολύ ηλικιωμένων για τα παλιότερα χρόνια, τα πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο που σαν παιδιά αυτοί τότε ονειρεύονταν έναν καλύτερο κόσμο και αντ’ αυτού, μεγάλωσαν και ωρίμασαν μέσα στη φρίκη της δεκαετίας 1940 – 1950. Δεν είναι πολλοί οι Προδρομίτες που έζησαν εκείνη την εποχή αλλά είναι αρκετοί και ικανοί για να την περιγράψουν και με τη βοήθεια των όποιων άλλων πηγών διαθέτουμε να την ανασυνθέσουμε και έτσι, με τη φυσική ακόμη παρουσία αυτών ως πρωταγωνιστών να είναι καλύτερη η κατανόησή της απ’ όλους. Το τόλμημα έχει τις δυσκολίες του αλλά όπως διαπιστώνω, με τις επανειλημμένες επισκέψεις μου σε ορισμένα άτομα αρέσει εκατέρωθεν και περνάμε καλά ενώ μοιραζόμαστε την αναστάτωση για ψάξιμο σε συρτάρια και ντοσιέ με φωτογραφίες για να στολίσουμε την έκδοση με όσο το δυνατόν περισσότερα στοιχεία.

Έτσι λοιπόν χθες έκανα μια έξοδο στην Τιθορέα και την Ελάτεια να συνεχίσω κάποιες συνεντεύξεις με Προδρομίτες που ζουν εκεί και έφτανε μόνο που ψάξαμε στα συρτάρια της κυρά Κωνστάντως Πινακούλα (Σιαλμά) γεννημένη το 1929 στον Πρόδρομο, παντρεμένη με τον Παναγιώτη Πινακούλα από το Αργύρι το 1959 και η οποία μετά το θάνατο του άντρα της ζει κοντά στα παιδιά της στην Ελάτεια, αλλά βγήκαμε και στον ωραίο κήπο που παρά τις διαρκώς μειούμενες δυνάμεις της η γερόντισσα καταφέρνει και κάνει θαύματα.

Ο Βασίλης Σιαλμάς και η θεία του Κωνστάντω στον κήπο της στην Ελάτεια.

Η μικρόσωμη, λόγω των δεινών που επισύρει η ηλικία, στο δέμας γερόντισσα αλλά με την μοναδική δύναμη που διατηρεί ακέραια από τη γενιά της και την οποία επισκέπτομαι μαζί με τον ανηψιό της Βασίλη Σιαλμά ξεκίνησα και τις συνεντεύξεις για το βιβλίο του Προδρόμου στην Ελάτεια, αποκαλύφθηκε ως ο τέλειος αφηγητής γιατί εκτός του ότι η μνήμη της είναι ακέραια διαθέτει και το χάρισμα, όπως έμαθε στη γενιά της και με εξαιρετικά απλό λόγο, μπορεί να μιλήσει για τόσα πράγματα που είδε και έζησε που από μόνα τους μπορούν να γίνουν από μόνα τους μια ωραία ξεχωριστή έκδοση.

Με την κυρά Κωνστάντω Πινακούλα στον κήπο της στην Ελάτεια.

- Την ευχαριστώ και ανυπομονώ να την συναντήσω και να γευτούμε και τα κηπευτικά της που αυτό τον καιρό αρχίζουν να ωριμάζουν στον εξαιρετικά περιποιημένο κήπο της.

ΕΛΑΤΕΙΑ, 16052017

ΜΙΑ ΩΡΑΙΑ ΕΙΔΗΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΡΟΔΡΟΜΟ ΠΡΑΣΙΑΣ

Απριλιάτικο ξημέρωμα στον Πρόδρομο της Πρασιάς στον Απεράντιο της Ευρυτανίας πριν από οκτώ χρόνια· με την ανθισμένη κουτσουπιά να φωτίζει μελαγχολικά την καλύβα – κονσέρβα φτιαγμένη εξ’ ολοκλήρου με φύλλα τσίγκου. Ένας θεός ξέρει πόσες φορές χρησιμοποιήθηκαν για να καταλήξουν αυτά να γίνουν στέγη, τοίχος και πόρτες σε μια κατασκευή που πέρασε πλέον σε αχρησία λόγω έλλειψης κοπαδιού αλλά και νοικοκύρη καθώς, ούτε ο Πρόδρομος θα μπορούσε να εξαιρεθεί από την φορά των πραγμάτων που πήραν τα περασμένα χρόνια ολόκληρη την Ελλάδα και οι άνθρωποί του αποχαιρέτησαν ένα πρωί την πατρώα γη και πήγαν αλλού να αναζητήσουν προκοπή και τα κατάφεραν.

Όλες οι γενιές των Προδρομιτών: μεγάλοι που γεννήθηκαν πριν από πολλά χρόνια εκεί και οι νεότεροι που μεγάλωσαν στη διασπορά τους ανά την Ελλάδα και γνωρίζουν τον τόπο των προγόνων μόνο σε επισκέψεις και μαθαίνουν την ιστορία του από αφηγήσεις των τρανότερων, διατηρούν μια ιδιαίτερη σχέση αγάπης  με το άδειο, σιωπηλό χωριό και έχουν στο νου τους πάντα μια επιστροφή κάποτε στο μέλλον, πράγμα το οποίο δεν αποκλείεται αλλά δεν γνωρίζουμε με ποιους όρους θα γίνει και αν αυτή είναι αποτέλεσμα σφοδρού νόστου ή απόρροια μιας άλλης κατάστασης που θα επικρατήσει στη χώρα...

Ανέσυρα τη φωτογραφία αυτή από το αρχείο φωτογραφιών του Προδρόμου και του Απεραντίου για να στολίσει με την απριλιάτικη επικαιρότητά της μια είδηση που ενδιαφέρει πρώτα τους Προδρομίτες και κατά συνέπεια και την Πρασιά και τα Κέδρα, ενδεχομένως και λίγο τα Βραγγιανά και άλλα χωριά της Αργιθέας, αρέσει πολύ σε μένα και ξεκίνησα ήδη με πολύ κέφι να την υλοποιώ και πιστεύω πως θα την εκτιμήσουν ανάλογα και πολλοί φίλοι των «Μικρών Πατρίδων» από όλη την Ελλάδα και τον κόσμο.

Πρόκειται για τη δημιουργία μιας έκδοσης που θα αφορά την ιστορία απ’ όλες τις πλευρές της του Προδρόμου και των ανθρώπων του και η οποία, όπως μου αρέσει πολύ και έτσι πρέπει να γίνεται θα στηριχθεί στις αφηγήσεις των τρανότερων από τον Πρόδρομο και με βάση αυτές θα φτιαχτούν κάποια κείμενα που στολιστούν με φωτογραφίες από το χωριό αλλά και των ανθρώπων του. Ήδη πήρα τις πρώτες και βασικές συνεντεύξεις στην Αθήνα και στη Βοιωτία, έκανα τις απομαγνητοφωνήσεις και φτιάχνω το πλαίσιο που το έργο θα συμπληρωθεί με πληροφορίες απ’ όλες τις πηγές και κυρίως από άλλες αφηγήσεις.

Στόχος, και γι’ αυτό και η δημόσια δέσμευση είναι να είναι έτοιμη στα μέσα του καλοκαιριού και να παρουσιαστεί στο μεγάλο πανηγύρι του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, στις 29 Αυγούστου που όλοι οι Προδρομίτες πηγαίνουν να γιορτάσουν τον Άγιο τους στο χωριό και κάνουν ένα από τα καλύτερα πανηγύρια του Απεραντίου.

ΑΘΗΝΑ, 21042017

ΕΚΛΕΚΤΕΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΜΕΣΑ ΠΑΤΡΙΔΑ

Στο βουνό μας ακολούθησε ο μικρός μαθητής της Β' Γυμνασίου Αποστόλης Β. Παπαδιάς και έμεινε ενθουσιαμένος. Είδε τόσα πράγματα που όχι μόνο το σχολείο δεν φροντίζει να μαθαίνει πλέον τα παιδιά, αλλά ούτε στα φυλλάδια των σχετικών μη κυβερνητικών οργανώσεων που έχουν αναλάβει να "ευαισθητοποιήσουν" τα παιδιά για το περιβάλλον δεν περιέχονται. Μέχρι ένα αγριόγατο είδαμε προχθές στο Κεδριώτικο ρέμα!

Η αρθρογραφία των "Μικρών Πατρίδων" βεβαίως και ξεκίνησε εδώ και πολλά χρόνια από τις σελίδες της "Ελευθεροτυπίας" αλλά τώρα βρήκε τη θέση της στα περιοδικά του "Πήγασου", δηλαδή στο "Έθνος" (EXPLORE NATURE, Σκάφος - Φουσκωτό, Έθνος - Κυνήγι, στα Ταξίδια της κυριακάτικης έκδοσης του 'Εθνους" καθώς και σε πολλές εφημερίδες και περιοδικά της περιφέρειας. Σιγά - σιγά πιστεύω πως θα αναπτυχθεί και στο δίκτυο, ώστε να πάψουν οι δυσκολίες που επιφέρει ο βιοπορισμός και τα περιθώρια που βάζει πάντα το "μέσο" και είναι συνήθως τεχνικά, όπως ο συγκεκριμένος χώρος της σελίδας, ο αριθμός αυτών, ο χρόνος δημοσίευσης κλπ. Πέρα απ' αυτό όμως με αυτά τα "περιθώρια" χάνονται κάποιες λεπτομέρειες σχετικά με τους ανθρώπους και άνοιξα αυτή τη "στήλη" με σκοπό να τους γνωρίσετε κι εσείς. Πρόκειται για μοναδικές προσωπικότητες που ζουν, εργάζονται και ζωντανεύουν ακόμα στη Μέσα Πατρίδα... (Φωτογραφίες Δημήτρης Παπαδιάς).

Καλά, είδαμε τα απελευθερωμένα αλογομούλαρα στο Παλιοκάτουνο, αλλά πως θα βάζαμε υπογραφή σε ένα κείμενο αν δεν ξέραμε για κάποια τουλάχιστον ποιό ήταν το αφεντικό τους κάποτε. Ο Κώστας Μπίστας μας είπε ένα σωρό πράγματα γι' αυτά στην αυλή του Αι - Γιάννη. 

Όποιος βρεθεί στα Κέδρα μη ξεχάσει να περάσει από το καφενείο - ταβέρνα της Σταυρούλας Καραγιάννη, απέναντι από την εκκλησία. Για μας είχε φρέσκο τυρί και τσίπουρο για σας όμως μπορεί να φτιάξει εκτός από υπέροχες νοστιμιές με ντόπια προϊόντα και πλαστό όπως οι γιαγιάδες μας.

Θα ρωτήσετε τι χρειάζεται αυτό το πρόχειρο γεφυράκι στο Κεδριώτικο ρέμα μέσα στο καταχείμωνο. Ο Πάνος Μάνταλος το έφτιαξε για να πηγαίνει στη μοντέρνα καλύβα, όταν δεν μπορεί να ανέβει το αγροτικό και να ταίζει ένα σκυλί που έχει αφήσει εκεί πάνω να μαθαίνει τον τόπο...

ΠΡΟΔΡΟΜΟΣ ΕΥΡΥΤΑΝΙΑΣ, 04052009

Είπαμε δημοσιογραφία και πρέπει να φαίνεται τουλάχιστον το παραδοσιακό μπλοκάκι .Έτσι κάτσαμε προχθές με τον Δημήτρη Μήτρο στον Πλατανιά και μιλήσαμε για μια ώρα περίπου για το κλάδεμα των ελάτων και τη διατροφή των κατσικιών με αυτά. 

ΘΕΜΕΛΙΟ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΤΟΥ Η ΤΟΠΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ

Στο πανηγύρι του Προδρόμου ο Ζιαβλάνης έπαιξε λίγα τραγούδια του τόπου αλλά έφταναν να θυμίσουν σε όλους σε ποια γωνιά της Ελλάδας ήμασταν....

Συνέντευξη με τον σπουδαίο βιολιστή του Απεράντιου Γιώργο Πότσιο ή Ζιαβλάνη όπως τον γνωρίζουν όλοι στα χωριά και τους συνοικισμούς γύρω από την Πρασιά, το Ραυτόπουλο και την Αργιθέα γιατί αυτός ο λαμπρός άνθρωπος, πέρα από το είναι ένας μεγάλος μουσικός που τιμά τη γνήσια δημοτική παράδοση είναι και ένας από τους ελάχιστους που έμαθε την τέχνη του στον τόπο του, μόνο σε αυτόν λάλησε όσα χρόνια παίζει το βιολί του κι εκεί ζει ακόμα, στο μικρό χωριό του το Κυπαρίσι της Πρασιάς


Εκεί λοιπόν στην αυλή του σπιτιού με την ωραία θέα σε όλη την έκταση της Πρασιάς, Ζελενίτσα για τους παλιότερους, κλείσαμε το ραντεβού μας την επομένη ημέρα του ωραίου πανηγυριού που έγινε του Αϊ – Γιαννιού στον Πρόδρομο όπου με τα λίγα τραγούδια που έπαιξε, έδωσε και το πραγματικό στίγμα του πανηγυριού καθώς είναι ο μόνος μουσικός που μπορεί ακόμα να παίξει και να τραγουδήσει όπως οι παλιοί δάσκαλοι και η τέχνη του στηρίζεται ακριβώς σε ακούσματα που ξεκινάνε πρίν από τη δεκαετία 1940 – 1950, από τον περίφημο Γιώργο Λέκκο από τα Βραγγιανά της Αργιθέας και σε δημοτικά τραγούδια που άκουσε εδώ και εβδομήντα τόσα χρόνια από τους γέροντες και τις γερόντισσες της μικρής του πατρίδας, της Ζελενίτσας. Τόσο παλιά, όσο σχεδόν και ο τρανός κόσμος των αγραφιώτικων βουνών και ο ρους του Αχελώου…
Κατ’ αρχήν πρέπει να ομολογήσουμε πώς για να ξεκινήσεις μια συνέντευξη με τον Ζιαβλάνη, όσα πράγματα κι αν ξέρεις γύρω από τη δημοτική μουσική και φυσικά το φυσικό και τον ανθρωπογενή χώρο όπου αυτή εκφράζεται, δεν είναι και εύκολο πράγμα γιατί αυτός ο άνθρωπος έχει κυριολεκτικά γράψει ιστορία με το βιολί του και με πέντε – δέκα τυπικές ερωτήσεις και μέσα σε δυο ώρες δεν μπορείς εύκολα να ακούσεις και να καταγράψεις και να μεταφέρεις της ζωής του τα πεπραγμένα. Και εκατό ερωτήσεις να του κάνεις, σε όλες μπορεί να απαντήσει με έναν πληθωρικά ειλικρινή, δυνατό και καθάριο λόγο και μια εβδομάδα να κάτσεις μαζί του πάλι δεν πρόκειται να χορτάσεις να γράφεις τα όσα έζησε, περπάτησε, είδε και τραγούδησε.

«Αντέγραψα το βιολί του Γιώργου Λέκου»

Στην ουσία, η συνέντευξη που αφορούσε την προσωπική του πορεία στο δημοτικό τραγούδι απλώθηκε στην καταγραφή της ιστορίας της μουσικής του τόπου, όπως αυτή εξελίχθηκε εκατό σχεδόν χρόνια γιατί η μνήμη του πάει ακόμα πιο πίσω, μια ιστορία με ένα σωρό ενδιαφέροντα στοιχεία και στην οποία πρωταγωνιστής είναι ο ακμαίος βιολιτζής Γιώργος Πότσιος ή Ζιαβλάνης. γιός του Δημήτρη Πότσιου και της Αρετής που γεννήθηκε το 1929 στο Κυπαρίσι.
Δέκα χρονών κιόλας, εντυπωσιασμένος από το βιολί του Γιώργου Λέκου που έπαιζε στο γάμο μιας κόρης του παπα Λάμπρου Αλβανού, κατάφερε και έφτιαξε ένα βιολί με τα πιο πρόχειρα υλικά που είχε στη διάθεσή του και με αυτό το απίθανο όργανο, ξεκίνησε μια ιδιαίτερα συνεπή ως προς την παράδοση πορεία που τον οδήγησε στην πάνδημη αναγνώριση και βεβαίως στην κορυφή της εκτίμησης των συντοπιτών του.
Με ένα ξύλο κερασιάς που πελέκησε μόνος του και με ένα πάφλα έφτιαξε το πρώτο του βιολί το λιανοπαίδι της Ζελενίτσας και για χορδές, έβαλε τρίχες από μια αγελάδα που είχε μακριά ουρά. Εκείνο το πρωτόγονο όργανο βεβαίως και δεν τον ικανοποίησε και αμέσως μετά, με ένα ξύλο από λούκα και τρίχες που τράβηξε κρυφά από την ουρά του του αλόγου του Βασίλη Κουτέρη, έφτιαξε συνεταιρικά με τον Θωμά Μυρεσιώτη ο οποίος διέθετε κρυφά τα εργαλεία του πατέρα του, το αμέσως επόμενο που σαφώς ήταν πιο εξελιγμένο και με το οποίο άρχισαν να εξασκούνται και να παίζουν. Για να συμπληρωθεί μάλιστα η παρέα, έφτιαξαν ένα επίσης πρωτόγονο ντέφι με ξύλο συκιάς, ένα κατσικοτόμαρο και για βρονταλίδια κομμάτια από ντενεκέ. Η πρώτη τους εμφάνιση μάλιστα ως μουσικών έγινε τον φθινόπωρο του 1940 στα ξεφλουδίσια του Δήμου Μυρεσιώτη. «Πήγαμε εκεί» θυμάται «και κάτσαμε κάτω και αρχίσαμε να παίξουμε. Τους έρχονταν θάμα και αυτουνούς. Μας ήξεραν και δεν μας είδαν; Λοιπόν κάτσαμε κάτω. Ο Θωμάς είχε το ντέφι κι εγώ το βιολί. Τάμπα, τουμπα, τώρα τι λέγαμε: Τρεις τον πάγαιναν μαρί, αίντε… αλλά ξεκινήσαμε. Μας έδωσαν και από κανένα δίφραγκο ο λαός εκεί πέρα. Που να βρεις τάληρο τότε!».

Θεμέλιο τα τραγούδια που έλεγαν οι παλιοί

Η εμφάνιση των δυο παιδιών με τα όργανα τους στη Ζελενίτσα έτυχε ευνοϊκής υποδοχής από έναν κόσμο που δεν έβλεπε και πολλές φορές όργανα στα πανηγύρια, τους γάμους και τις διασκεδάσεις και σε αυτές τις περιπτώσεις εκφράζονταν μόνο με τραγούδια που αναφέρονταν κυρίως στην ηρωική παράδοση, του γάμου και των σχετικών της χαράς εκδηλώσεων. Αυτά τα τραγούδια, τα οποία σχεδόν θυμάται όλα ο Ζιαβλάνης, ήταν γι’ αυτόν το μεγάλο θεμέλιο για να στηρίξει την τέχνη του και οι ερμηνείες των ηλικιωμένων συγχωριανών του, το σχολείο της μουσικής που ποτέ δεν πήγε, όπως εξάλλου και το Δημοτικό που τον έκοψε ο μεγάλος πόλεμος του 1940.
Η ιστορία εκείνα τα χρόνια άλλαζε κάθε μέρα καινούργια σελίδα και ο Γιώργος Πότσιος που είχε πάρει στα σοβαρά το βιολί πλέον έπαιξε στην πλατεία του χωριού για τους πρωταγωνιστές όλων των εκφράσεων του αντιστασιακού αγώνα και συνόδεψε με τους ήχους του τα βήματα καπεταναίων, ανταρτών και κόσμου που πίστεψε πως άμα έφευγαν οι κατακτητές όλα θα γίνονταν καλύτερα στον τόπο!
Δεν ήρθαν όμως έτσι τα πράγματα και ένα χρόνο μετά το ξέσπασμα του Εμφυλίου, ο Γιώργος βρίσκετε μαζί με την οικογένειά του στη Σπολάϊτα του Ξηρόμερου όπου έμειναν μέχρι την άνοιξη του 1950, δέκα μήνες σχεδόν μετά τη λήξη του Εμφυλίου που επαναπατρίστηκαν στη Ζελενίτσα να αρχίσουν μια καινούργια ζωή.
Ο Γιώργος όταν έφυγε από τη Ζελενίτσα πήρε μαζί του και το όργανο και με αυτό «διασκέδαζε» τους ανταρτόπληκτους. Τι τραγούδια έπαιζε στους καταυλισμούς; «Από εκείνα» λέει με μια εξαιρετική μνήμη «που άκουγε ο άλλος και έκλαιγε. Σπιτάκι μου… Σταμάτα! Πέστο άλλη μια βολά ρε Γιώργο… και το τράβαγαν το ντρίλινο το φουστάνι οι γριές, γιατί από μέσα είχαν μια σακουλίτσα σε μια τσεπούλα και έβαναν κανένα φραγκάκι. Δεν υπήρχε τίποτα. Και έλεγα εγώ. Σπιτάκι μου περήφανο στον κόσμο ξακουσμένο. Τόσο καιρό που σ’ άφησα και σ’ ηύρα ρημαγμένο. Δώστου κλάμα οι γριές. Πέστο άλλη μια βολά… Μόλις τους ανάφερνες το σπίτι έβλεπες τα κλάμματα… Και από όλο το χωριό -βγάζουμε τώρα συμπεράσματα- θέλεις να ήταν 3 - 4 σπίτια να χρειάζονταν; Τα άλλα δεν χρειάζονταν τίποτα. Ήταν χαγιάτια. Έτσι ήταν τα σπίτια τότε και έλεγε ο άλλος, έχω και σπίτι. Που τόχεις το σπίτι;».

Η καθιέρωση έγινε στο μεγάλο πανηγύρι

Ξενιτιά, φτώχεια και ταλαιπωρία αλλά ο Γιώργος όμως δεν μπορούσε να ησυχάσει με το φτιαχτκό βιολί και έβαλε στο μυαλό του να βρει ένα ευρωπαϊκό. Με ένα χιλιάρικο που κατάφερε να συγκεντρώσει από τα επιδόματα που έδιναν τότε στους ανταρτόπληκτους πήγε στην Άρτα που του είπε ο Δήμος Πρώτας από το Αργύρι ότι υπάρχει κατάστημα με βιολιά και αγόρασε ένα ιταλικό, το φθηνότερο που είχε το μαγαζί. Δοκίμασε και άλλα, αλλά ήταν απλησίαστα για τις δικές του δυνατότητες. Έτσι αρκέστηκε σε ένα ιταλικό ενώ το φτιαχτό, το άφησε στο μαγαζί του Χρήστου Λίντα στο Αμπελάκι της Αμφιλοχίας με σκοπό να πουληθεί σε όποιον το ζητούσε, αλλά ένας απατεώνας που ήξερε την περίπτωση του το έφαγε με πλαστό σημείωμα!
Επικεφαλής της πορείας των επαναπατριζομένων με το καινούργιο βιολί στα χέρια, ο Γιώργος έπαιζε χωρίς σταματημό χαρούμενα τραγούδια σε όλη τη διαδρομή μέχρι τη Ζελενίτσα την οποία όλοι οι χωριανοί όταν ξεπέζεψαν έβαλαν μπροστά να την αναστήσουν. Έτσι έφτασαν μέχρι τις 6 Αυγούστου, του Σωτήρος που είχαν πανηγύρι και για πρώτη φορά έπαιξε με κανονικό βιολί και το γεγονός αποτέλεσε μεγάλη στιγμή για όλο το χωριό. Από εκεί όμως, καθώς ο Γιώργος έγινε πλέον επίσημος βιολιτζής και άρχισε να γίνεται περιζήτητος σε γάμους και διασκεδάσεις και καθώς ο Θωμάς Μυρεσιώτης σταμάτησε να τον ακολουθεί, προέκυψε το πρόβλημα της παρέας. Γι’ αυτό ο Γιώργος πήρε τον Κώστα Τσιάμη και τον Κώστα Ζαχάκη στους οποίους πήρε στον ένα κιθάρα και στον άλλο ντέφι και έτσι δημιουργήθηκε η ομάδα που διασκέδασε επί μια δεκαετία τους συγχωριανούς στα πανηγύρια και έπαιξε σε όλους τους γάμους, καθώς όπως λέει «από τη στιγμή που φύτρωσε στην Πρασιά οργανοπαίχτης που είχε εκεί το γύρισμά του, άλλος έκανε χρόνια να φανεί!». Ούτε όμως ο Ζιαγκλάνης και η παρέα του έβγαιναν έξω από το δικό τους χώρο. Εκείνα τα χρόνια πήγαιναν στα Πετρίλια για να πάρουν νύφες, πήγαιναν όμως συχνά και στο Μεζήλο (Δροσάτο) στο πανηγύρι του Αϊ – Λιά, στη Στάνα, στο Ασπρόρεμα και φυσικά σε όλα τα πανηγύρια του Απεραντίου. Συχνά όμως γίνονταν μεγάλα γλέντια στο μαγαζί του χωριού, τα περισσότερα απρόοπτα.

Τα γλέντια στο μαγαζί και στα ξεφλουδίσματα

«Άμα ήταν μια επίσημη ημέρα» λέει ο Ζιαγκλάνης για τα γλέντια στα μαγαζιά του χωριού «κατέβαινα στο μαγαζί. Έλεγα θα κατεβώ στο μαγαζί, μπορεί να έρθει κανένας. Θα πάρω και το όργανό μου, θα το κρεμάσω εκεί. Ή κοντά ήμουν. Άμα έβλεπα ότι υπάρχει διάθεση, ώπ, φέρτο το βιολί. Το έφερναμε εδώ και γίνονταν η διασκέδαση με τραγούδια του τόπου, τα παλιά, αυτά που μάθαινα».Στο μεταξύ απέκτησε καινούργιο βιολί, ευρωπαϊκό της φίρμας «Στραντισβάριους» και τρεις κλάσεις παραπάνω από το ιταλικό που είχε πάρει από την Άρτα. Το βιολί αυτό το αγόρασε από ένα μαγαζί στη Θεσσαλονίκη τον Σεπτέμβριο του 1954 που απολύθηκε από το στρατό και το έφερε στο χωριό. Η πρώτη εμφάνιση του βιολιού αυτού έγινε τον ίδιο μήνα στα ξεφλουδίσια του Αλέξη Χαλαστάνη στα Φουσιανά.
«Μαζεύτηκε» θυμάται «όλος ο συνοικισμός και ταπ ταπ το ξεφλούδισαν, το έδεσαν κρεματζάλες, το κρέμασαν όπου τους έλεγε το αφεντικό στο σπίτι, και σάρωσαν καταή και το έβαλαν… άιντε στο χορό. Ως το μεσημέρι της άλλης ημέρας χόρευαν. Από τη νύχτα. Κι από εκεί το έσκασα εγώ μετά κι ήρθα εδώ και το έκοψα στον ύπνο. Πήρα και κανένα κατοστάρικο, 150 δραχμές δεν ξέρω τι μου έδωσαν. Αλλά δεν είχα ντελφιτζήδες και τέτοια. Τραγούδαγα και έπαιζα. Σκέτος. Πότε να προλάβαινα… Σε επίσημα έτσι ξεφλουδίσματα, σε τέτοια άμα με χάλευαν δεν προλάβαινα να βρω ντελφιτζή. Δεν ήταν και σημαντικό».
Η ντελφιτζής ή καλύτερα η παρέα του Ζιαγκλάνη ήταν πάντα ένα πρόβλημα, ιδιαίτερα μετά την αποχώρηση λόγω γάμου του Κωνσταντίνου Τσιάμη και το ατύχημα του Κώστα Ζαχάκη. «Τι να κάμω εγώ μετά; Ντροχιάστηκα» λέει. «Έπρεπε να έχω κάποιον βοηθό να πηγαίνουμε μαζί. Πάω με τον μικρότερο αδερφό μου το Νίκο και του έμαθα ντέφι. Του αγόρασα ντέφι, Καλής ποιότητας, το πήρα και 30.000! Άρχισα να τον διδάχνω ότι ήξερα. Από πού να τον διδάξω; Με δίδαξε κανένας εμένα; Αλλά ότι μου έκοβε. Έτσι θα το βροντάς, έτσι θα το βαρείς, έτσι εδώ. Όχι έτσι.. Έτσι. Εδώ. Και έμαθε όπως παίζω να έρχεται κοντά μου γκλαφνώντας όπως λέμε στο χωριό μου. Τον έμαθα. Ο οποίος τώρα έχει 500 σφάγια, είναι τσοπάνης επάνω αυτού, αλλά άμα τον χρειαστώ για καμιά διασκέδαση και του πω κλείστα κι έλα κάτω, θα ρθεί. Του παραγγέλνω. Καμιά φορά λέει: δεν αδειάζω, δεν μπορώ, δεν έρχομαι. Αυτά είναι ανθρώπινα. Αλλά είχα αυτόν να εργάζομαι. Δεν άδειαζε όμως από τα πράματα, τα βιολιά δεν θέλουν πράματα. Τι έκανα εγώ; Έκανα με τον Βασίλη Καλαμίδα, τον αδερφό του τον Αντώνη, έκανα με τον Γεωργούλα, έκανα με τα φυντάνια που ήρθαν από αλλού. Παλαιότερα πήγαινα και στη Μεγαλόχαρη με τα πόδια και έπαιρνα τον Αλέξανδρο Τσιαμπά. Πεθαμός! Ήρθα σε πολλά σημεία, παρόλο που είχα μεράκι για τη δουλειά μου, σε πολλά σημεία να παρακαλιόμαι, να λέω, μπα δεν είναι δουλειά, θα τα παρατήσω. Γιατί ήταν κουραστική άλλο που ήμουν 20 χρονών και δεν ένιωθα τίποτα τι κάνω. Είχε κούραση».

Ένας μουσικός που θα ξεχάσουμε τον ήχο του!

Με τους τελευταίους παραδοσιακούς μουσικούς του Απεράντιου ο Ζιαβλάνης έπαιξε σε πολλούς γάμους στο Αγρίνιο, το Ξηρόμερο ενώ συχνά πήγαινε να παίξει στην Ελάτεια, τον Έξαρχο, το Σχηματάρι και άλλα χωριά της Βοιωτίας όπου είναι εγκατεστημένοι οι περισσότεροι από τα χωριά του Απεράντιου και της Αργιθέας και κάποιες φορές κατέβηκε και έπαιξε και στην Αθήνα σε χορούς Συλλόγων αλλά δεν του άρεσε, τον κούραζε η διαδρομή.
Την ωραία τέχνη του Ζιαβλάνη δεν υπάρχει περίπτωση να την ακούσουμε σήμερα ούτε σε κασέτες, ούτε σε δίσκους γιατί ο ίδιος δεν τα πηγαίνει καλά με τις δημόσιες σχέσεις, με τα ταξίδια εκτός περιοχής και βεβαίως με τα μηχανήματα. Αν και του το έχουν ζητήσει πολλοί, ποτέ δεν κατάφερε να γράψει ούτε ένα τραγούδι σε κασέτα και όσοι τον γνωρίζουν, τον γνωρίζουν από το προσωπικό τους άκουσμα. Πάντως νομίζω πως πρέπει, όσο διατηρεί ακόμη την ακμή του να υπάρξει -με την πρωτοβουλία τίνος δεν ξέρω, ασφαλώς και κάποιος θα υπάρχει- μια κανονική ηχογράφηση του Ζιαβλάνη γιατί όπως αναφέρθηκε, είναι ο μοναδικός και ο τελευταίος μουσικός στον Απεράντιο και την Αργιθέα που παίζει όπως έπαιζαν οι παλιοί μουσικοί του τόπου μας.
(Στη φωτογραφία, δίπλα στον Ζιαβλάνη είναι ο Δημήτρης (Τάκης) Παπαδιάς που χάρη σ' αυτόν και τη φιλοξενία του βρέθηκα στον Πρόδρομο για το πανηγύρι).

Η εκτίμηση μιας μεγάλης πορείας

- Από όλη την πορεία σαν μουσικός είσαι ευχαριστημένος; Έβγαλες λεφτά;
- Είμαι ευχαριστημένος γιατί ποτέ δεν έλλειψε η στιγμή να κάνω το δικό μου κέφι. Πρώτον αυτό και δεύτερο, αν δεν θάχα τη δουλειά αυτή, δεν θάχα τόσους φίλους, δεν θα γνώριζα τόση κοινωνία. Τα δυο αυτά με ευχαριστούν. Λεφτά δεν έβγαλα πολλά, δεν αμείβονταν τότε τα όργανα. Τζάμπα δουλεύαμε. Τώρα μετά που άρχισε ο κόσμος να πιάνουν λεφτά για να ρίχνουν, άλλαξαν τα πράγματα, θέλουν φίρμες μεγάλες, εξελίξεις και αν σε χαλέψει και κανένας, βαριέσαι κιόλας. Γεράσαμε πια...

Σημειώση: Η συνέντευξη με τον Ζιαβλάνη έγινε στο Κυπαρίσι της Πρασιάς στις 30/08/2008, στα πλαίσια μιας σειράς επισκέψεων γνωριμίας με τους παλιούς μουσικούς με στόχο, τη δημιουργία μέσω των αφηγήσεών τους μιας έκδοσης που θα αφορά την προσωπίκή πορεία αυτών των ανθρώπων μέσα από πανηγύρια, γάμους, γιορτές και γλέντια στο χώρο της Ευρυτανίας, των Αγράφων, της Αργιθέας και της αντιπέρα όχθης του Αχελώου περιοχής, των Τζουμέρκων και τα Ραδοβυζίων.
Το κείμενο που διαβάσατε, δημοσιεύτηκε στις 24/09/08 στον "Ευρυτανικό Παλμό" και αποτελεί τμήμα μιας μεγάλης συνέντευξης με τον Ζιαβλάνη η οποία ως φαίνεται θα αποτελέσει μαζί με τις αφηγήσεις του Γιάννη Μάκκα από τον Κρέντη, του Γιώργου Χαλκιά από τη Δυτική Φραγίστα και του Νίκου Βλάχου από τον Ψηλόβραχο, το κέντρο αυτού του έργου και ενδεχομένως, αν βρεθεί κάποιος ή κάτι να βοηθήσει, θα συμπληρωθεί και με ένα δίσκο για να ακούμε τι θα διαβάζουμε...

ΑΘΗΝΑ, ΣΕΠ 2008